Ο Οδυσσέας, η Ασπίδα και ο Χρησμός της Τροίας

Πώς γεννήθηκε η σύγχυση με τον Αχιλλέα

Σύμφωνα με τον χρησμό, ο πρώτος Αχαιός που θα πατούσε το πόδι του στο έδαφος της Τροίας θα σκοτωνόταν. Όταν έφτασαν τα πλοία, ο Οδυσσέας γνωρίζοντας τον χρησμό, πέταξε την ασπίδα του στην ακτή και πάτησε επάνω της, ώστε να μη θεωρηθεί ότι πάτησε πρώτος στο έδαφος. Ο Πρωτεσίλαος πήδηξε αμέσως μετά από το πλοίο του και πάτησε πρώτος πραγματικά το χώμα της Τροίας, με αποτέλεσμα να σκοτωθεί, όπως προέλεγε ο χρησμός. Ένα κλασικό παράδειγμα της πονηριάς του Οδυσσέα και της μοιραίας εκπλήρωσης του χρησμού.

Το επεισόδιο δεν περιγράφεται στην Ιλιάδα του Ομήρου. Αναφέρεται όμως σε μεταγενέστερες επικές και μυθογραφικές πηγές του Τρωικού Κύκλου. Οι βασικές αναφορές είναι τα Κύπρια Έπη. Ένα χαμένο έπος του Επικού Κύκλου γνωστό από περιλήψεις και αποσπάσματα. Εκεί γινόταν λόγος για τον χρησμό και για το ότι ο πρώτος που θα πατούσε την τρωική γη θα πέθαινε. Από αυτή την παράδοση προέρχεται η ιστορία με τον Οδυσσέα και την ασπίδα.

Ο Απολλόδωρος, (Βιβλιοθήκη Επιτομή Ε΄, 1–2) συνοψίζει τον μύθο και αναφέρει ότι ο Οδυσσέας απέφυγε τον χρησμό και ότι ο Πρωτεσίλαος ήταν ο πρώτος που πάτησε στη γη και σκοτώθηκε.

Ο Υγίνος, Fabulae 113 Λατινική μυθογραφική πηγή που επίσης αναφέρει τον χρησμό και τον θάνατο του Πρωτεσίλαου.

Γιατί συγχέεται η πράξη αυτή του Οδυσσέα, με τον Αχιλλέα; Η σύγχυση ανάμεσα στον Οδυσσέα και τον Αχιλλέα ως προς το επεισόδιο με την ασπίδα οφείλεται σε συνδυασμό φιλολογικών και παραδοσιακών λόγων, όχι επειδή οι Αρχαίες πηγές είναι πραγματικά ασαφείς. Ο Αχιλλέας συνδέεται γενικά με τον Πρωτεσίλαο. Ο Πρωτεσίλαος παρουσιάζεται συχνά ως ο πρώτος πεσών Αχαιός, ενώ ο Αχιλλέας ως ο πρώτος και μεγαλύτερος φόβος των Τρώων. Αυτός ο αφηγηματικός παραλληλισμός, πρώτος νεκρός και πρώτος ήρωας, οδήγησε σε λαϊκή και σχολική σύγχυση.

Ο Αχιλλέας είναι ο πιο προβεβλημένος πολεμιστής της απόβασης Σε πολλές αναδιηγήσεις και νεότερα εγχειρίδια η άφιξη στην Τροία παρουσιάζεται συνοπτικά, και ο Αχιλλέας προβάλλεται ως κεντρικός ήρωας της πρώτης σύγκρουσης. Έτσι, του αποδίδεται εκ των υστέρων μια πράξη «εξυπνάδας» που στην παράδοση ανήκει στον Οδυσσέα.

Σε μεταγενέστερη τέχνη και σχολικά βοηθήματα υπάρχει σύγχυση από εικονογραφία και παραφράσεις. Η σκηνή της απόβασης συχνά δείχνει τον Αχιλλέα σε περίοπτη θέση, χωρίς να αποσαφηνίζεται ποιος πατά πρώτος. Αυτό ευνόησε τη λανθασμένη ταύτιση. Καμία Αρχαία πηγή δεν αποδίδει ρητά την πράξη της ασπίδας στον Αχιλλέα. Όπου αναφέρεται το τέχνασμα, αποδίδεται ρητά στον Οδυσσέα (Απολλόδωρος).

Η σύγχυση δεν είναι Αρχαία, αλλά νεότερη, παιδαγωγική και αφηγηματική. Ο Οδυσσέας απέφυγε τον χρησμό με τέχνασμα. Ο Αχιλλέας τον εκπλήρωσε αποδεχόμενος τη μοίρα του αλλά όχι σε αυτή τη σκηνή. 

Ας δούμε πώς ακριβώς παρουσιάζεται ο Αχιλλέας στην πρώτη απόβαση στις Αρχαίες πηγές και γιατί δεν συνδέεται με το τέχνασμα της ασπίδας. Η Ιλιάδα ξεκινά αφού ο πόλεμος διαρκεί ήδη 9 χρόνια. Δεν περιγράφει ούτε την άφιξη των Αχαιών ούτε τον θάνατο του Πρωτεσίλαου. Άρα ούτε ο Οδυσσέας ούτε ο Αχιλλέας εμφανίζονται εδώ στην πρώτη απόβαση.

Στο χαμένο έπος του Επικού Κύκλου τα Κύπρια ἔπη γνωστά από περιλήψεις (Πρόκλος κ.ά.). αναφέρεται ο χρησμός: "ὁ πρῶτος ἀποβὰς ἀποθανεῖται" και περιγράφεται ο θάνατος του Πρωτεσίλαου. Ο Αχιλλέας δεν είναι ο πρώτος που αποβιβάζεται, αλλά εμφανίζεται ως ο κύριος πολεμιστής μετά την απόβαση και δεν συνδέεται με κανένα τέχνασμα. Ο ρόλος του είναι καθαρά πολεμικός, όχι μῆτις. Η πιο καθαρή διάκριση είναι ο Απολλόδωρος – Βιβλιοθήκη (Επιτομή Ε΄). Ο χρησμός αναφέρεται ρητά. Ο Οδυσσέας ρίχνει την ασπίδα και πατά επάνω της. Ο Πρωτεσίλαος πηδά πρώτος στη γη και σκοτώνεται.

Ο Αχιλλέας αναφέρεται ως κορυφαίος ήρωας, όχι ως ο πρώτος αποβιβασθείς, ούτε ως φορέας του τεχνάσματος. Γνωρίζει τη μοίρα του και δεν την αποφεύγει με τέχνασμα. Η μεγαλοσύνη του έγκειται στην αποδοχή, όχι στην παράκαμψη. Ο Αχιλλέας δεν ξεγελά χρησμούς. Τους εκπληρώνει. Μπαίνει στη μάχη ως ο απόλυτος πολεμιστής. Αυτό είναι δομικό στοιχείο του χαρακτήρα του. 

Καμία Αρχαία πηγή δεν λέει ότι ο Αχιλλέας πάτησε πρώτος ή χρησιμοποίησε ασπίδα. 

Το τέχνασμα ανήκει στον Οδυσσέα.

Σείριος (Χ.Γ.)