Πώς
οι σοφιστές επαινούν όσα διδάσκουν με
σκοπό την πειθώ, χωρίς να γνωρίζουν ή
να τους ενδιαφέρει αν ωφελούν ή βλάπτουν
την ψυχή.
Οι
σοφιστές στην Αρχαία Ελλάδα, ιδιαίτερα
κατά τον -5ο αιώνα, επαινούσαν τα διδάγματά
τους (κυρίως τη ρητορική) με σκοπό την
πειθώ, εστιάζοντας στην πρακτική
χρησιμότητα (επιτυχία, πολιτική δύναμη)
και όχι στην ηθική καλλιέργεια της
ψυχής. Η προσέγγισή τους βασιζόταν
στον σχετικισμό («πάντων
χρημάτων μέτρον άνθρωπος»), υποστηρίζοντας
ότι η αλήθεια είναι υποκειμενική και,
επομένως, η πειστικότητα είναι ανώτερη
από την αντικειμενική αλήθεια.
Αντιμετώπιζαν
τη «σοφία» ως εμπόρευμα. Όπως ένας
έμπορος τροφίμων επαινεί το εμπόρευμά
του για να το πουλήσει, έτσι και οι
σοφιστές επαινούσαν τη διδασκαλία τους
ως απαραίτητη για την επιτυχία. Παρουσίαζαν
τη ρητορική ως το «κλειδί» για την
κυριαρχία στις συνελεύσεις και τα
δικαστήρια, υποσχόμενοι να κάνουν τον
«ήττω λόγον κρείττω» (να κάνουν το
αδύναμο επιχείρημα ισχυρό) πείθοντας
ότι η τέχνη τους προσφέρει άμεσα
αποτελέσματα, ανεξάρτητα από το αν το
περιεχόμενο είναι αληθές.
Χρησιμοποιούσαν
εντυπωσιακά σχήματα λόγου, συναισθηματική
φόρτιση και εριστική λογική (ερωταπαντήσεις)
για να δελεάσουν το ακροατήριο, αντί
να αναζητήσουν την αλήθεια.
Η
αδιαφορία για το αν ωφελούν ή βλάπτουν
την ψυχή:
Για
πολλούς σοφιστές, η ρητορική ήταν μια
«αξιακά ουδέτερη» τέχνη, όπως οι πολεμικές
τέχνες, που μπορεί να χρησιμοποιηθεί
είτε για καλό είτε για κακό και δεν
πίστευαν σε απόλυτες ηθικές αξίες.
Στόχος ήταν η νίκη, όχι η αρετή. Επαινούσαν τη ρητορική ως
εργαλείο επιτυχίας, παρακάμπτοντας το
ηθικό ζήτημα της ωφέλειας της ψυχής,
καθώς για αυτούς η πραγματικότητα ήταν
ρευστή και η πειθώ η ύψιστη τέχνη. Ενδιαφέρονταν
για το τι «δουλεύει» στην καθημερινότητα
και την πολιτική, όχι για το αν η ψυχή
γίνεται καλύτερη.
Κατά
τον Πλάτωνα, αυτό ισοδυναμούσε με την
πώληση «ψεύτικης γνώσης», η οποία βλάπτει
την ψυχή, καθώς την τρέφει με εντυπώσεις
και όχι με αλήθεια. Ο Πλάτωνας τους
περιγράφει σκωπτικά ως «έμμισθους
κυνηγούς πλουσίων νέων», οι οποίοι
ενδιαφέρονταν μόνο για τα δίδακτρα
(αμοιβή) και τη φήμη τους, αδιαφορώντας
αν η διδασκαλία τους προκαλεί σύγχυση
ή ηθική κατάπτωση στους μαθητές τους.
Σήμερα,
που η
πληροφορία
διακινείται
εύκολα σαν
γνώση και
συχνά αντιμετωπίζεται ως προϊόν,
γεννιέται ένα κρίσιμο ερώτημα: είναι
όλα πραγματικά ωφέλιμα;
ΠΛΑΤΩΝ
- Πρωταγόρας 313 c - e
...έναν
άνθρωπο που, όπως ομολογείς, ούτε τον
ξέρεις [313c] ούτε ποτέ ώς τώρα
συζήτησες μαζί του· και τον αποκαλείς
σοφιστή, βλέπεις όμως ότι δε ξέρεις τί
είναι σοφιστής, αυτός δηλαδή που στα
χέρια του πας να εμπιστευτείς τον εαυτό
σου.
Άκουσε αυτός τα λόγια μου και
είπε: Από τα λεγόμενά σου αυτό βγαίνει,
Σωκράτη.
Λοιπόν, Ιπποκράτη, μήπως ο
σοφιστής τυχαίνει να είναι κάτι σαν
μεγαλέμπορος ή μικρέμπορος τροφίμων
που τρέφουν την ψυχή; γιατί εμένα μια
τέτοια εντύπωση μου δίνει.
Και με τί
τρέφεται η ψυχή, Σωκράτη;
Με τί άλλο,
είπα εγώ, με μαθήματα. Και μη μας γελάσει
ο σοφιστής, φίλε μου, παινεύοντας την
πραμάτεια του, όπως κάνουν αυτοί που
έχουν να κάνουν με τις τροφές του
σώματος, [313d] ο μεγαλέμπορος κι ο
μικρέμπορος. Γιατί βέβαια κι αυτοί ούτε
οι ίδιοι τους ξέρουν τί είναι ωφέλιμο
και τί βλαβερό για το σώμα από τα φορτία
που μεταφέρουν —κι όμως επαινούν όλα
τα εμπορεύματά τους— ούτε οι πελάτες
τους, εκτός αν τύχει και είναι κάποιος
γυμναστής ή γιατρός. Ολόιδια κι αυτοί
που σέρνουν μαζί τους τα μαθήματα από
πόλη σε πόλη και τα πουλούν χοντρικά
και λιανικά σ᾽ όποιον τα λαχταρά·
παινεύουν βέβαια όλα όσα πουλούν, μπορεί
όμως μερικοί, καλέ μου φίλε, να μη ξέρουν
ποιό από τα όσα πουλούν είναι ωφέλιμο
και ποιό βλαβερό [313e] για την ψυχή·
ὃν
οὔτε γιγνώσκεις, ὡς φῄς, οὔτε [313c] διείλεξαι
οὐδεπώποτε, σοφιστὴν δ᾽ ὀνομάζεις,
τὸν δὲ σοφιστὴν ὅτι ποτ᾽ ἔστιν φαίνῃ
ἀγνοῶν, ᾧ μέλλεις σαυτὸν ἐπιτρέπειν;
― Καὶ ὃς ἀκούσας, Ἔοικεν, ἔφη, ὦ
Σώκρατες, ἐξ ὧν σὺ λέγεις. ― Ἆρ᾽ οὖν,
ὦ Ἱππόκρατες, ὁ σοφιστὴς τυγχάνει ὢν
ἔμπορός τις ἢ κάπηλος τῶν ἀγωγίμων,
ἀφ᾽ ὧν ψυχὴ τρέφεται; φαίνεται γὰρ
ἔμοιγε τοιοῦτός τις. ― Τρέφεται δέ, ὦ
Σώκρατες, ψυχὴ τίνι; ― Μαθήμασιν δήπου,
ἦν δ᾽ ἐγώ. καὶ ὅπως γε μή, ὦ ἑταῖρε,
ὁ σοφιστὴς ἐπαινῶν ἃ πωλεῖ ἐξαπατήσῃ
ἡμᾶς, ὥσπερ οἱ περὶ τὴν τοῦ σώματος
τροφήν, ὁ [313d] ἔμπορός τε καὶ
κάπηλος. καὶ γὰρ οὗτοί που ὧν ἄγουσιν
ἀγωγίμων οὔτε αὐτοὶ ἴσασιν ὅτι
χρηστὸν ἢ πονηρὸν περὶ τὸ σῶμα,
ἐπαινοῦσιν δὲ πάντα πωλοῦντες, οὔτε
οἱ ὠνούμενοι παρ᾽ αὐτῶν, ἐὰν μή τις
τύχῃ γυμναστικὸς ἢ ἰατρὸς ὤν. οὕτω
δὲ καὶ οἱ τὰ μαθήματα περιάγοντες
κατὰ τὰς πόλεις καὶ πωλοῦντες καὶ
καπηλεύοντες τῷ ἀεὶ ἐπιθυμοῦντι
ἐπαινοῦσιν μὲν πάντα ἃ πωλοῦσιν, τάχα
δ᾽ ἄν τινες, ὦ ἄριστε, καὶ τούτων
ἀγνοοῖεν ὧν πωλοῦσιν ὅτι χρηστὸν ἢ
πονηρὸν [313e] πρὸς τὴν ψυχήν·
ΠΛΑΤΩΝ
- Πρωταγόρας 313
c - e
https://www.greek-language.gr
-----------------------------------------
Γιατί η Ρητορική Χρειάζεται τη Φιλοσοφία