Στην εισαγωγή αναφέραμε τη φράση: «Είσαι σχολαστικός και γεμάτος φιλότιμο». Αν λέγατε αυτή τη φράση στην Αρχαία Αθήνα, θα προκαλούσε δυσαρέσκεια και ο συνομιλητής σας θα γινόταν έξαλλος. Γιατί;
Πώς θα έλεγαν όμως οι Αρχαίοι το σημερινό φιλότιμο; Αν ήθελαν να παινέψουν κάποιον για την ανιδιοτέλεια και το ήθος του, δεν θα χρησιμοποιούσαν τη λέξη φιλότιμο. Θα τον έλεγαν «καλό καγαθό» (άνθρωπο με εσωτερική και εξωτερική ομορφιά), θα εξυμνούσαν την «αιδώ» του (τον βαθύ αυτοσεβασμό και την ντροπή του να κάνει το άδικο) ή τη «χρηστότητά» του (την αγαθότητα της ψυχής του).
Προσδεθείτε. Ξεκινάμε ένα ταξίδι στον χρόνο για να ανακαλύψουμε πώς οι ίδιες λέξεις που προφέρουμε σήμερα, με ριζική αλλαγή σημασίας θα έκαναν τους προγόνους μας να απορούν! Καθώς κυλούσαν οι αιώνες, ο Χριστιανισμός και ο χρόνος άλλαξαν τις Αρχαίες έννοιες, δίνοντας σε καθημερινές λέξεις μια εντελώς νέα κατεύθυνση:
Εωσφόρος: Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση μεταμόρφωσης, από τον Αυγερινό στον Διάβολο. Στην Αρχαιότητα σήμαινε «αυτός που φέρει την αυγή» (έως + φέρω) και ήταν ο πλανήτης Αφροδίτη. Σήμερα ταυτίζεται αποκλειστικά με το υπέρτατο κακό.
Ηλίθιος: Αρχικά σήμαινε τον μάταιο, τον άσκοπο ή αυτόν που ανήκει στη θάλασσα (από το άλς = θάλασσα). Σήμερα σημαίνει τον άνθρωπο με χαμηλή νοημοσύνη.
Ύποπτος: Στην Αρχαιότητα σήμαινε αυτόν που βλέπει κάτι από κάτω, τον επιφυλακτικό ή τον φοβισμένο. Σήμερα είναι αυτός που κινεί υποψίες.
Συμφορά: Αρχικά σήμαινε τη συνεισφορά, τη σύμπραξη ή απλά ένα τυχαίο γεγονός (θετικό ή αρνητικό). Σήμερα σημαίνει αποκλειστικά τη μεγάλη καταστροφή.
Φιλότιμο: Στην Αρχαία Αθήνα είχε συχνά αρνητική χροιά και σήμαινε τον υπερβολικά φιλόδοξο ή αυτόν που κυνηγάει τιμές (αξιόποινη πράξη για τη δημοκρατία). Σήμερα είναι η ύψιστη ηθική αρετή.
Παράξενος: Σήμαινε τον φιλοξενούμενο, αυτόν που βρισκόταν δίπλα στον ξένο. Σήμερα σημαίνει τον ιδιόρρυθμο ή τον αλλόκοτο.
Σχολαστικός: Στην Αρχαιότητα σήμαινε αυτόν που έχει ελεύθερο χρόνο (σχολή). Σήμερα σημαίνει τον υπερβολικά λεπτολόγο.
Σχολή: Σήμαινε ελεύθερος χρόνος, ανάπαυση, σχόλη. Σήμερα εκπαιδευτικό ίδρυμα. Η σημερινή σημασία προέκυψε επειδή οι άνθρωποι αφιέρωναν τον ελεύθερο χρόνο τους για μάθηση και συζήτηση.
Αναιδής: Αρχικά σήμαινε αυτόν που δεν λυγίζει, τον ανελέητο. Σήμερα σημαίνει τον θρασύ και τον αγενή. (Είναι μακρύς ο κατάλογος, Αυτές είναι μόνο μερικές λέξεις...)
Λέξεις που άλλαξαν σημασία λόγω του Χριστιανισμού
Η επικράτηση της νέας θρησκείας επαναπροσδιόρισε ριζικά το Αρχαίο λεξιλόγιο. Πολλές λέξεις έχασαν την κοσμική ή Αρχαιοελληνική και κυριολεκτική τους σημασία και απέκτησαν θεολογικό περιεχόμενο:
Άγγελος: Στην Αρχαιότητα σήμαινε απλώς τον αγγελιαφόρο, τον απεσταλμένο που μετέφερε ειδήσεις.
Εκκλησία: Ήταν η επίσημη πολιτική συγκέντρωση των Αθηναίων πολιτών, η Εκκλησία του Δήμου. Σήμερα είναι ο ναός ή το σώμα των πιστών.
Μάρτυρας: Σήμαινε αυτόν που καταθέτει σε ένα δικαστήριο ή επιβεβαιώνει ένα γεγονός. Σήμερα σημαίνει και αυτόν που πεθαίνει για την πίστη του.
Παράδεισος: Σήμαινε τον περιφραγμένο κήπο.
Εξομολόγηση: Αρχικά σήμαινε τη δημόσια, ανοιχτή αναγνώριση ή τη συμφωνία. Σήμερα είναι το μυστήριο της μετάνοιας.
Άγιος: Σήμαινε τον αγνό, τον σεβάστιο ή τον αφιερωμένο στους θεούς συχνά με την έννοια του απρόσιτου.
Αμαρτία: Στην αρχαιότητα, η λέξη «αμαρτία» δεν είχε καμία απολύτως θρησκευτική ή ηθική σημασία, ούτε συνδεόταν με την έννοια της ενοχής ή της προσβολής κάποιου θεϊκού νόμου, όπως τη νιώθουμε σήμερα. Προέρχεται από το στερητικό α- και το ρήμα μείρομαι που σημαίνει μοιράζομαι, παίρνω το μερίδιό μου. Αρχικά, το ρήμα αμαρτάνω σήμαινε κυριολεκτικά «χάνω το μερίδιό μου», «αποτυγχάνω να πάρω αυτό που μου αναλογεί».
Στην κλασική Αρχαιότητα, η λέξη αμαρτία σήμαινε τρία συγκεκριμένα πράγματα:
H Aστοχία. Στον Όμηρο, η λέξη χρησιμοποιείται με την πιο πρακτική της έννοια. Αμαρτάνω σήμαινε «χάνω τον στόχο», αστοχώ. Όταν ένας πολεμιστής έριχνε το δόρυ ή το βέλος του και αυτό περνούσε δίπλα από τον εχθρό χωρίς να τον πετύχει, οι Αρχαίοι έλεγαν ότι «αμάρτησε»
Το πνευματικό ή στρατηγικό λάθος. Στην καθημερινή ζωή και την πολιτική, αμαρτία σήμαινε το σφάλμα από άγνοια ή κακό υπολογισμό. Ήταν μια λανθασμένη εκτίμηση, ένα πνευματικό παραπάτημα. Αν ένας στρατηγός έχανε μια μάχη επειδή υπολόγισε λάθος τον καιρό, αυτό ήταν μια «αμαρτία», ένα λάθος τακτικής.
Η «Αμαρτία» στην Αρχαία Τραγωδία (Αριστοτέλης). Στο έργο του Ποιητική, ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί τον όρο «τραγική αμαρτία». Είναι το μοιραίο λάθος ή η λανθασμένη απόφαση που παίρνει ο ήρωας ο οποίος κατά τα άλλα είναι καλός άνθρωπος, λόγω άγνοιας ή υπερβολικής σιγουριάς (ύβρις).
Η λέξη άλλαξε ριζικά με τη μετάφραση της Καινής Διαθήκης. Οι συγγραφείς των χριστιανικών κειμένων δανείστηκαν τη λέξη «αμαρτία» (την αστοχία), για να περιγράψουν πλέον την ηθική αστοχία του ανθρώπου να πετύχει τον πνευματικό του στόχο, που είναι η ομοίωση με τον Θεό. Έτσι, από απλό «λάθος στον στόχο», μετατράπηκε σε παράβαση του θείου θελήματος.
Λέξεις που άλλαξαν μορφή αλλά κράτησαν την ίδια ρίζα
Αυτές οι λέξεις εξελίχθηκαν φωνητικά ή μορφολογικά μέσα στους αιώνες, αλλά η βασική ετυμολογική τους ρίζα παραμένει ζωντανή και αναγνωρίσιμη στην καθημερινότητά μας:
Οφθαλμός - Μάτι: Από το Aρχαίο ομμάτιον (υποκοριστικό του όμμα, από τη ρίζα οπ- του ορώ/βλέπω).
Ύδωρ - Νερό: Από τη φράση νεαρόν ύδωρ (φρέσκο νερό). Το επίθετο επικράτησε και έγινε το ουσιαστικό «νερό».
Οίνος - Κρασί: Από τη φράση κεκραμένος οίνος (κρασί αναμεμειγμένο με νερό, όπως το έπιναν οι Aρχαίοι). Επικράτησε η ρίζα του ρήματος κεράννυμι (αναμιγνύω).
Ίππος - Άλογο: Από τη φράση άλογον ζώον (το ζώο χωρίς λογική, σε αντίθεση με τον άνθρωπο). Χρησιμοποιήθηκε κατ' εξοχήν για το άλογο στον στρατό.
Οψάριον - Ψάρι: Στην Aρχαιότητα όψον ήταν το προσφάγι. Το υποκοριστικό οψάριον σήμαινε το μικρό μεζέ, που συνήθως ήταν ψάρι.
Πώς θα αντιδρούσε ο Πλάτων αν ερχόταν σήμερα;
Αν ο Πλάτων προσγειωνόταν στην Αθήνα του σήμερα, η αντίδρασή του θα ήταν ένας συνδυασμός αρχικής σύγχυσης, φιλοσοφικής απογοήτευσης και ίσως τελικά, επιστημονικού ενδιαφέροντος.
Στον διάλογό του Κρατύλος, ο Πλάτων υποστήριζε ότι οι λέξεις δεν είναι τυχαίες, αλλά περιέχουν την πραγματική ουσία των πραγμάτων. Ακούγοντας τη σημερινή μορφή της γλώσσας με τις αλλαγές των εννοιών, θα αντιμετώπιζε σοβαρές παρεξηγήσεις. Ακούγοντας παράδειγμα τη λέξη «συμφορά» κατά τη διάρκεια μιας απλής μάζωξης. Η Αρχαία σημασία είναι συνεισφορά!
Παράλληλα, θα εξοργιζόταν βλέποντας τη λέξη «ιδιώτης» που στην Αρχαιότητα σήμαινε τον απαίδευτο, αυτόν που δεν ασχολείται με τα κοινά, να χρησιμοποιείται σήμερα απλώς για να δηλώσει τον «μη δημόσιο» τομέα. Τέλος, το σοκ του θα ήταν τεράστιο με τις χιλιάδες ξένες, «βαρβαρικές» λέξεις αγγλικές, γαλλικές, τουρκικές που έχουμε ενσωματώσει. Ειδικά σήμερα που στα ΜΜΕ και στην καθομιλουμένη ακούμε σε μια πρόταση τις μισές λέξεις να είναι αγγλικές. Για έναν άνθρωπο που θεωρούσε την Ελληνική Γλώσσα το τέλειο εργαλείο της λογικής, το «σκρολάρω στο ίντερνετ» ή το «μου έκανε ghosting», θα ακουγόταν ακαταλαβίστικη διάλεκτος.
Μετά το πρώτο σοκ, όμως, ο φιλόσοφος θα χρησιμοποιούσε αυτή την εμπειρία για να επιβεβαιώσει τη θεωρία του. Θα έβλεπε αυτή την "εξέλιξη" της γλώσσας ως απόδειξη ότι, μακριά από τον κόσμο των αιώνιων και αναλλοίωτων Ιδεών, ο υλικός κόσμος βρίσκεται σε συνεχή ροή και φθορά.
Αν λοιπόν ο Πλάτων εμφανιζόταν σήμερα ξαφνικά σε μια καφετέρια στο κέντρο της Αθήνας, μάλλον θα χρειαζόταν μεταφραστή για να καταλάβει τη... γλώσσα του. Θα έβλεπε τις λέξεις του να έχουν χάσει την αρχική τους αλήθεια, παρασυρμένες από το ποτάμι της ιστορίας, των κοινωνικών αλλαγών και της θρησκείας. (Για το τελευταίο τι θα σκεφτόταν και πώς θα αντιδρούσε ο Πλάτων; Το έχεις σκεφτεί; Αυτό όμως είναι άλλο θέμα και ίσως ασχοληθούμε σε μελλοντική ανάρτηση, υποθετικά βέβαια, αλλά πάντα με οδηγό την πλατωνική σκέψη.)
Κάποιοι ίσως πουν ότι η γλώσσα δεν είναι ένα παγωμένο μουσειακό έκθεμα, αλλά ένα εύπλαστο εργαλείο που προσαρμόζεται για να εξυπηρετήσει τους ανθρώπους που τη μιλούν κάθε φορά. Και πως η αλλαγή των εννοιών δεν είναι απαραίτητα φθορά, αλλά είναι η ίδια η απόδειξη της επιβίωσής της.
Εσείς τι πιστεύετε; Η εξέλιξη αυτή εμπλουτίζει τη γλώσσα μας, ή μήπως χάνουμε την επαφή με την πραγματική ρίζα και τη σοφία των λέξεων;
Επιμέλεια Σείριος (Χ.Γ.)
-------------------------------------------------------------
Η ΤΟΥ ΔΙΟΣ ΚΑΙ ΜΝΗΜΟΣΥΝΗΣ ΓΛΩΣΣΑ
Όταν η Γλώσσα Αλλοιώνεται η Ταυτότητα Ραγίζει
"ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Ο ΠΛΑΣΤΗΣ ΤΗΣ ΝΟΗΣΕΩΣ"
ΕΛΛΗΝΙΚΗ, Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΘΕΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΜΥΣΤΑΓΩΓΩΝ
Η Επίδραση της Ελληνικής Γλώσσας στο Ευρωπαϊκό Λεξιλόγιο
ΦΡΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΕΩΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ
ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΑΥΞΑΝΟΥΝ ΤΙΣ ΣΥΝΑΨΕΙΣ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ ΔΗΛΑΔΗ ΤΗΝ ΕΥΦΥΙΑ!
Ποιά άλλη γλώσσα στον κόσμο θα μπορούσε να αποδώσει σε μία μόνο λέξη τόσα πολλά και υψηλά νοήματα;
Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΤΡΟΦΟΔΟΤΗΣΕ ΤΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΓΛΩΣΣΕΣ ΜΕ ΛΕΞΕΙΣ ΥΨΗΛΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ
.webp)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
