Ελεύθερη Βούληση και Πεπρωμένο - Είναι Όλα Προδιαγεγραμμένα ή Κρατάς Εσύ το Τιμόνι;

Υπάρχει η άποψη ότι όλα είναι προδιαγεγραμμένα άρα η ελεύθερη βούληση πάει περίπατο. Υπάρχει και η άποψη ότι μόνοι μας με τις επιλογές μας ρυθμίζουμε τη μοίρα μας. Τι ισχύει; Υπάρχει το ένα από τα δύο ή και τα δυο; Και αν υπάρχουν και τα δύο, που τελειώνει το ένα και που αρχίζει το άλλο...

Αυτό είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά και διαχρονικά ερωτήματα της ανθρώπινης σκέψης. Ιστορικά, η φιλοσοφία, η φυσική και η ψυχολογία έχουν προσπαθήσει να δώσουν απαντήσεις και η αλήθεια είναι ότι δεν υπάρχει μια κοινώς αποδεκτή τελεσίδικη απάντηση, αλλά μάλλον μια γέφυρα που ενώνει και τις δύο πλευρές.

Ας δούμε τι ισχύει, πώς συνυπάρχουν και τα δύο και πού μπαίνουν τα όρια.

Η άποψη ότι όλα είναι προδιαγεγραμμένα δεν πηγάζει μόνο από τη θεολογία (το σχέδιο του Θεού) ή τη μοιρολατρία. Η φυσική υποστηρίζει ότι κάθε γεγονός είναι το αποτέλεσμα προηγούμενων αιτιών. Το DNA σου, το περιβάλλον που μεγάλωσες, η χημεία του εγκεφάλου σου και οι νόμοι της φυσικής καθορίζουν κάθε σου απόφαση πριν καν τη σκεφτείς. Άρα, η ελεύθερη βούληση είναι μια καλή παραίσθηση.

Στον αντίποδα, φιλόσοφοι όπως ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ υποστήριζαν ότι «ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος». Ακόμα και αν οι συνθήκες είναι δύσκολες, εσύ επιλέγεις πώς θα αντιδράσεις σε αυτές. Οι επιλογές σου διαμορφώνουν το μέλλον σου και είσαι απόλυτα υπεύθυνος για τη μοίρα σου.

Η σύγχρονη φιλοσοφική τάση που κερδίζει έδαφος λέει ότι το πεπρωμένο και η ελεύθερη βούληση δεν αποκλείουν το ένα το άλλο, αλλά συνεργάζονται. Φαντάσου τη ζωή σαν ένα παιχνίδι τράπουλας. Το Πεπρωμένο είναι τα χαρτιά που σου μοιράζονται. Δεν επέλεξες τους γονείς σου, την εποχή που γεννήθηκες, τη γενετική σου προδιάθεση ή τις τυχαίες αναποδιές (π.χ. μια πανδημία ή έναν σεισμό). Αυτά είναι το «δεδομένο» πλαίσιο. Η Ελεύθερη Βούληση είναι ο τρόπος που θα παίξεις αυτά τα χαρτιά. Μπορεί να σου έπεσαν κακά χαρτιά με μεθόδευση να κερδίσεις, ή να σου έπεσαν καλά χαρτιά και να τα καταστρέψεις. Πού τελειώνει το ένα και πού αρχίζει το άλλο; Αυτό είναι το πιο κρίσιμο σημείο.

Πού κυριαρχεί το «Πεπρωμένο». Το DNA σου, το ύψος σου, η τάση για κάποιες ασθένειες. Η χώρα που γεννήθηκες, η οικονομική κατάσταση της οικογένειάς σου. Τα τραύματα της παιδικής ηλικίας και οι πρώτες σου αυτόματες αντιδράσεις.

Πού αρχίζει η «Ελεύθερη Βούληση». Η φροντίδα του σώματός σου, η άσκηση, η διατροφή και ο τρόπος ζωής. Η εκπαίδευση που θα κυνηγήσεις, οι άνθρωποι που θα επιλέξεις να έχεις δίπλα σου. Η αυτογνωσία, η ψυχοθεραπεία και η απόφαση να μην επαναλάβεις τα λάθη των γονιών σου Το «πεπρωμένο» βάζει τις ράγες, αλλά η ελεύθερη βούληση οδηγεί το τρένο, την ταχύτητα, τις στάσεις, την κατεύθυνση στους σταθμούς.

Για να καταλάβουμε πώς λειτουργούν αυτά τα δύο στην πράξη, αρκεί ένα απλό παράδειγμα. 

Φαντάσου ότι περπατάς στον δρόμο και βρίσκεις ένα πορτοφόλι γεμάτο χρήματα. Το γεγονός ότι το πορτοφόλι βρέθηκε στο δικό σου μονοπάτι τη συγκεκριμένη στιγμή, είναι μοίρα. Δεν το προκάλεσες, δεν το σχεδίασες. Εκεί όμως, η μοίρα κάνει ένα βήμα πίσω και δίνει τη σκυτάλη σε εσένα. Θα το κρατήσεις ή θα ψάξεις τον ιδιοκτήτη του; Το τι θα κάνεις στη συνέχεια, αυτό είναι καθαρή ελεύθερη βούληση. 

Η απόφαση αυτή δεν αλλάζει απλώς την πορεία της ημέρας σου, αλλά διαμορφώνει το πώς θα νιώσεις μετά. Αν επιλέξεις να το κρατήσεις, τα χρήματα μπορεί να σου προσφέρουν μια προσωρινή άνεση, αλλά η ελεύθερη βούλησή σου σε «καταδικάζει» να ζήσεις με το βάρος των τύψεων ή του άγχους. Αν επιλέξεις να το παραδώσεις, χάνεις το υλικό κέρδος, αλλά κερδίζεις την εσωτερική ειρήνη και την υπερηφάνεια ότι έπραξες το σωστό.

Η μοίρα μάς μοιράζει τα χαρτιά, όπως το πορτοφόλι στον δρόμο, αλλά η ελεύθερη βούληση αποφασίζει πώς θα τα παίξουμε. Και τελικά, ο τρόπος που επιλέγουμε να παίξουμε, καθορίζει την ποιότητα της ίδιας μας της ζωής.

Σείριος (Χ.Γ.)

--------------------------------

Ελεύθερη Βούληση και Πεπρωμένο