Η Σελήνη ως «Άλλη Γη» - Ορφικοί, Πυθαγόρειοι και ο Πλούταρχος Απέναντι στο Κοσμικό Μυστήριο

«μήσατο δ' ἄλλην γαῖαν ἀπείριτον, ἥν τε Σελήνην ἀθάνατοι κλήιζουσιν, ἐπιχθόνιοι δέ τε Μήνην,ἣ πόλλ' οὔρε' ἔχει, πόλλ' ἄστεα, πολλὰ μέλαθρα.»

«Και δημιούργησε (ο Δίας) μια άλλη γη απέραντη, που οι αθάνατοι την ονομάζουν Σελήνη και οι θνητοί Μήνη, η οποία έχει πολλά όρη, πολλές πόλεις και πολλά μέλαθρα (αρχοντικά/παλάτια).»

Το συγκεκριμένο απόσπασμα έχει διασωθεί χάρη στον νεοπλατωνικό φιλόσοφο Πρόκλο. Ο Πρόκλος εισάγει τους στίχους εξηγώντας πώς οι Πυθαγόρειοι και ο Θεολόγος Ορφέας έβλεπαν τα στοιχεία της φύσης στον ουρανό, θεωρώντας τη Σελήνη ως μια ουράνια, αιθέρια εκδοχή της Γης. Η αναφορά αυτή προέρχεται από τα Ορφικά Αποσπάσματα, τα οποία διασώθηκαν και παρατίθενται από τον νεοπλατωνικό φιλόσοφο Πρόκλο στα σχόλιά του στον Τίμαιο του Πλάτωνα

Ο Πρόκλος χρησιμοποιεί αυτούς τους ορφικούς στίχους για να υποστηρίξει τη θεωρία των κοσμικών αναλογιών στον πλανητικό ιστό. Όπως στη Γη υπάρχουν στερεά στοιχεία, έτσι και στον ουρανό υπάρχουν «αιθέριες γαίες» που γεφυρώνουν τον υλικό με τον πνευματικό κόσμο, επιβεβαιώνοντας τη βαθιά ενότητα του πλατωνικού Τιμαίου με τη μυστική ορφική θεολογία. Οι Πυθαγόρειοι πίστευαν ότι η Σελήνη είναι μια γη σαν τη δική μας, κατοικημένη από όντα πιο μεγαλόσωμα και όμορφα.

Ο Ορφέας (Ορφική Θεογονία) στα ορφικά κείμενα αναφέρει ότι η Σελήνη θεωρείται ουράνια γη, πλασμένη από τον Δημιουργό με δικά της φυσικά στοιχεία.

Ο Πλούταρχος αναφέρει εκτενώς τις θεωρίες ότι η Σελήνη διαθέτει γεωγραφία, όρη, χαράδρες και πιθανούς κατοίκους. Από τα Ηθικά του Πλουτάρχου Περί του εμφαινομένου προσώπου τω κύκλω της σελήνη (937e – 938c), ακολουθεί το ακριβές Αρχαίο κείμενο και η νεοελληνική του απόδοση.

Το Αρχαίο Κείμενο
[937e] ...πρότερον δ' ἂν ἡδέως ἀκούσαιμι περὶ τῶν οἰκεῖν λεγομένων ἐπὶ τῆς σελήνης, οὐκ εἰ κατοικοῦσί τινες ἀλλ' εἰ δυνατὸν ἐκεῖ κατοικεῖν. εἰ γὰρ οὐ δυνατόν, ἄλογον καὶ τὸ γῆν εἶναι τὴν σελήνην. δόξει γὰρ πρὸς οὐθὲν ἀλλὰ μάτην γεγονέναι μήτε καρποὺς ἐκφέρουσα [937f] μήτ' ἀνθρώποις τισὶν ἕδραν παρέχουσα καὶ γένεσιν καὶ δίαιταν...
[938a] Καὶ γὰρ γελοῖον περὶ μονῆς τῶν ἐκεῖ διαπορεῖν, εἰ μὴ γένεσιν μηδὲ σύστασιν ἔχειν δύνανται. ὅπου γὰρ Αἰγύπτιοι καὶ Τρωγλοδῦται, οἷς ἡμέρας μιᾶς ἀκαρὲς ἵσταται κατὰ κορυφὴν ὁ ἥλιος ἐν τροπαῖς εἶτ' ἄπεισιν, ὀλίγον ἀπέχουσι τοῦ κατακεκαῦσθαι ξηρότητι τοῦ περιέχοντος, ἦπου τοὺς ἐπὶ τῆς σελήνης εἰκός ἐστι δώδεκα θερείας ὑπομένειν ἔτους ἑκάστου, κατὰ μῆνα τοῦ ἡλίου πρὸς κάθετον αὐτοῖς ἐφισταμένου καὶ στηρίζοντος, ὅταν ᾖ πανσέληνος; πνεύματά γε μὴν καὶ νέφη καὶ ὄμβρους, ὧν χωρὶς οὔτε γένεσις φυτῶν ἔστιν οὔτε σωτηρία γενομένοις, [938b] ἀμήχανον ἐκεῖ διανοηθῆναι συνιστάμενα διὰ θερμότητα καὶ λεπτότητα τοῦ περιέχοντος...
[938c] Ταῦτα τοῦ Θέωνος εἰπόντος «κάλλιστα» γε' ἔφην «και ἄριστα τῇ παιδιᾷ τοῦ λόγου τὰς ὀφρῦς ἡμῶν ἔλυσας... εὐθὺς οὖν τὸ πρῶτον οὐκ ἀναγκαῖόν ἐστιν, εἰ μὴ κατοικοῦσιν ἄνθρωποι [938d] τὴν σελήνην, μάτην γεγονέναι καὶ πρὸς μηθέν. οὐδὲ γὰρ τήνδε τὴν γῆν δι' ὅλης ἐνεργὸν οὐδὲ προσοικουμένην ὁρῶμεν, ἀλλὰ μικρὸν αὐτῆς μέρος... γόνιμόν ἐστι ζῴων καὶ φυτῶν... [938e] ...οὐδὲν οὖν κωλύει καὶ τὴν σελήνην ζῴων μὲν ἔρημον εἶναι... [938f] Ἐπεὶ τῶν γ' εἰρημένων οὐδέν, ὦ φίλε Θέων, ἀδύνατον δείκνυσι τὴν λεγομένην ἐπ' αὐτῆς οἴκησιν...»

Νεοελληνική Απόδοση: (Ο Θέων παίρνει τον λόγο και εκφράζει τις αμφιβολίες του): «...Πριν όμως, θα ήθελα πολύ ευχάριστα να ακούσω για όσα λέγονται σχετικά με αυτούς που κατοικούν πάνω στη Σελήνη· όχι αν πράγματι κατοικεί κανείς εκεί, αλλά αν είναι καν δυνατόν να κατοικήσει. Διότι αν αυτό είναι αδύνατο, τότε είναι παράλογο να θεωρούμε ότι η Σελήνη είναι μια γη. Θα φανεί τότε ότι δημιουργήθηκε άσκοπα και μάταια, αφού ούτε καρπούς παράγει, ούτε προσφέρει σε κάποιους ανθρώπους τόπο διαμονής, γέννησης και διατροφής...

Είναι μάλιστα γελοίο να συζητάμε για τη διαμονή των πλασμάτων εκεί, αν αυτά δεν μπορούν καν να γεννηθούν ούτε να υπάρξουν ως οργανισμοί. Διότι, αν οι Αιγύπτιοι και οι Τρωγλοδύτες, πάνω από τα κεφάλια των οποίων ο ήλιος στέκεται έστω και για μια ελάχιστη στιγμή κατά το θερινό ηλιοστάσιο και μετά απομακρύνεται, κοντεύουν να καούν εντελώς από την ξηρασία του περιβάλλοντος, πώς είναι φυσικό οι κάτοικοι της Σελήνης να αντέχουν δώδεκα καλοκαίρια κάθε χρόνο, αφού κάθε μήνα ο ήλιος στέκεται κάθετα ακριβώς από πάνω τους και τους καίει όταν έχει πανσέληνο;
Επιπλέον, είναι αδύνατον να φανταστούμε ότι σχηματίζονται εκεί άνεμοι, σύννεφα και βροχές –χωρίς τα οποία δεν υπάρχει ούτε γέννηση φυτών ούτε σωτηρία για όσα έχουν γεννηθεί– εξαιτίας της μεγάλης θερμότητας και της λεπτότητας της ατμόσφαιρας...»

(Ο Λαμπρίας —που εκφράζει τις απόψεις του Πλουτάρχου— απαντά):

«Όταν ο Θέων είπε αυτά, του είπα: "Με το χαριτωμένο σου ύφος μας έκανες να γελάσουμε και μας χαλάρωσες... Ευθύς εξαρχής, λοιπόν, δεν είναι καθόλου αναγκαίο, ακόμη κι αν δεν κατοικούν άνθρωποι στη Σελήνη, αυτή να έχει γίνει μάταια και χωρίς σκοπό. Διότι ούτε κι αυτή εδώ τη δική μας Γη τη βλέπουμε να είναι εξ ολοκλήρου αξιοποιημένη ή κατοικημένη. Αντίθετα, μόνο ένα μικρό μέρος της, σαν κάποιες άκρες ή χερσόνησοι που εξέχουν από τον βυθό, είναι γόνιμο για ζώα και φυτά, ενώ τα υπόλοιπα μέρη είναι έρημα και άκαρπα από τους χειμώνες και τις ξηρασίες, και το μεγαλύτερο μέρος της είναι βυθισμένο μέσα στη μεγάλη θάλασσα...
Επομένως, τίποτα δεν εμποδίζει τη Σελήνη, ακόμη κι αν είναι έρημη από ζωντανά πλάσματα, να προσφέρει αντανακλάσεις στο φως που διαχέεται γύρω της... Από όσα είπες όμως, φίλε Θέωνα, κανένα δεν αποδεικνύει ότι είναι αδύνατον να υπάρχει η λεγόμενη κατοίκηση πάνω σε αυτήν...»

Στη συνέχεια του έργου, ο Πλούταρχος αναλύει πώς οι οργανισμοί εκεί, αν υπάρχουν, θα ήταν ανάλαφροι και προσαρμοσμένοι στην παντελή έλλειψη βροχής, τρεφόμενοι από τον καθαρό αιθέρα.

Οι απόψεις του Πλουτάρχου (και του διαλόγου)
Ο Πλούταρχος αντιμετωπίζει το θέμα με επιστημονική επιφύλαξη, αλλά τάσσεται υπέρ της δυνατότητας ύπαρξης ζωής, υποστηρίζοντας ότι η Σελήνη δεν δημιουργήθηκε τυχαία ή ως άγονος βράχος, αλλά για να επιτελεί κάποιο σκοπό στο σύμπαν.
Υποστηρίζει ότι αν υπάρχουν κάτοικοι στη Σελήνη, αυτοί δεν είναι δυνατόν να μοιάζουν με τους ανθρώπους της Γης. Εφόσον οι κλιματικές συνθήκες, η ατμόσφαιρα και το περιβάλλον της Σελήνης είναι εντελώς διαφορετικά, οι οργανισμοί εκεί θα πρέπει να είναι προσαρμοσμένοι αναλόγως με διαφορετική φύση. Είναι ανάλαφροι, ευκίνητοι και σκληραγωγημένοι, ικανοί να επιβιώνουν με ελάχιστη τροφή ή υγρασία. Τρέφονται ενδεχομένως από τις αναθυμιάσεις και τις ατμοσφαιρικές αναθυμιάσεις όπως υπέθεταν οι Αρχαίοι για ορισμένα ουράνια σώματα.

Απαντώντας σε όσους ισχυρίζονταν ότι το περιβάλλον της Σελήνης είναι υπερβολικά θερμό ή ξηρό για ζωή, ο Πλούταρχος φέρνει παραδείγματα από τη Γη. Όπως υπάρχουν ζώα και φυτά που ζουν στην έρημο ή μέσα σε ακραίες συνθήκες, έτσι και στη Σελήνη η φύση έχει διαμορφώσει κατάλληλες μορφές ζωής προσαρμοσμένες στο περιβάλλον.

Για τον Πλούταρχο, η ύπαρξη κατοίκων δικαιώνει την πρόνοια της Φύσης. Όπως η Γη κατοικείται από γήινα όντα και η θάλασσα από θαλάσσια, έτσι και ο «ουράνιος γεώδης κόσμος» της Σελήνης είναι φυσικό να έχει τους δικούς του κατοίκους δίνοντας θεολογική και κοσμολογική διάσταση.

Οι Πυθαγόρειοι πίστευαν ότι η Σελήνη είναι μια «αντίχθων», μια δεύτερη Γη. Υποστήριζαν ότι οι κάτοικοί της οι Σεληνίτες, είναι 15 φορές μεγαλύτεροι και ομορφότεροι από τους ανθρώπους της Γης, ενώ τα ζώα εκεί δεν αποβάλλουν περιττώματα.

Ο Αναξαγόρας ήταν από τους πρώτους που δίδαξε ότι η Σελήνη έχει πεδιάδες, όρη, χαράδρες και κατοικείται από όντα παρόμοια με τα γήινα.

Οι Στωικοί αντιμετώπιζαν το ζήτημα με σκεπτικισμό, θεωρώντας τη Σελήνη σώμα πύρινο ή αεριώδες, οπότε η ύπαρξη οργανικής ζωής με τη γήινη έννοια ήταν γι' αυτούς αδύνατη.

Οι Μυστηριακές Παραδόσεις των Ορφικών, παρομοίαζαν τη Σελήνη με ουράνια πολιτεία («πολλάς δ' ανά άστεα, πολλά μέλαθρα»), θεωρώντας την τόπο διαμονής ψυχών ή δαιμόνων μετά τον θάνατο.

Η σύνδεση της Σελήνης με τις Ψυχές σε μια Μυθική Διάσταση.

Στο κλείσιμο του έργου (942F κ.ε.), ο Πλούταρχος εισάγει έναν εσχατολογικό μύθο από τον εισαγωγέα Σύλλα, σύμφωνα με τον οποίο η Σελήνη αποτελεί ενδιάμεσο σταθμό των ψυχών. Η Γη παρέχει το σώμα, η Σελήνη την ψυχή και ο Ήλιος τον νου. Οι ψυχές των ενάρετων ανθρώπων μετά τον θάνατο εξαγνίζονται στη Σελήνη πριν ανέβουν ψηλότερα, ενώ ορισμένες παρέχουν προστασία ή χρησμούς στους ανθρώπους ως «δαίμονες».

Η σύγκριση ανάμεσα στον Πλούταρχο και στον Λουκιανό ως προς τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν τη Σελήνη αποτελεί μια συναρπαστική αντιπαράθεση. Από τη μία έχουμε τη φιλοσοφική και επιστημονική προσπάθεια του φιλοσόφου διανοητή Πλουτάρχου και από την άλλη τη φανταστική, λογοτεχνία του ρήτορα, φιλοσόφου, βιογράφου, ποιητή και σαττιρικού συγγραφέα Λουκιανού.

Η Φιλοσοφική Σελήνη του Πλουτάρχου

Στο έργο του «Περὶ τοῦ ἐμφαινομένου προσώπῳ τῷ κύκλῳ τῆς σελήνης», ο Πλούταρχος εξετάζει τη Σελήνη μέσα από το πρίσμα της φυσικής φιλοσοφίας, της αστρονομίας και της θεολογίας. Η βασική του θέση είναι ότι η Σελήνη είναι ένας στερεός, γήινος κόσμος, γεμάτος βουνά, χαράδρες και κοιλάδες, και όχι κάποιο αιθέριο ή τέλειο «θεϊκό» σώμα ασυμβίβαστο με τη φθορά. Χρησιμοποιεί γεωμετρικές αναλογίες, τη θεωρία των σκιών, τις εκλείψεις και τη φυσική των βαρύτερων και ελαφρύτερων σωμάτων για να αποδείξει την υπόθεσή του. Ακόμη και όταν εισάγει μυθολογικά ή εσχατολογικά στοιχεία, όπως τον μύθο για τις ψυχρές ψυχές που καταφτάνουν στη Σελήνη, το κάνει με φιλοσοφική διάθεση, συνδέοντας τη Σελήνη με την κοσμική αρμονία και την Πρόνοια.

Η Φανταστική και Σατιρική Σελήνη του Λουκιανού

Στο έργο του «Αληθινὴ Ἱστορία» ο Λουκιανός γράφει το αρχαιότερο γνωστό δείγμα επιστημονικής φαντασίας και διαστημικού ταξιδιού. Το πλοίο του Λουκιανού παρασύρεται από έναν τεράστιο ανεμοστρόβιλο και φτάνει στη Σελήνη, η οποία αποδεικνύεται κατοικημένη από εξωπραγματικά όντα. Στη Σελήνη βρίσκεται σε εξέλιξη ένας τεράστιος πόλεμος ανάμεσα στον Ενδυμίων (τον βασιλέα των Σεληνιτών) και τον Φαέθοντα (τον βασιλέα του Ήλιου) για την κυριαρχία πάνω στον Εωσφόρο δηλαδή την Αφροδίτη. Στρατιώτες καβαλούν τεράστιους «γύπες-ιππείς», πολεμούν με αραχνοειδή δίκτυα.

Παρά την τεράστια διαφορά στο ύφος, και οι δύο συγγραφείς αξιοποιούν τη φαντασία της Σελήνης ως τόπου. Ο Πλούταρχος τη φαντάζεται ως έναν πραγματικό, φυσικό κόσμο παρόμοιο με τη Γη, δίνοντας ώθηση στην αστρονομική σκέψη. Ενώ ο Λουκιανός παίρνει αυτή την ιδέα, ότι η Σελήνη είναι κόσμος, και την απογειώνει στη σφαίρα του εξωπραγματικού, προφητεύοντας με έναν τρόπο τη σημερινή λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας.

Επιμέλεια Σείριος (Χ.Γ.)

Ηθικά του Πλουτάρχου Περί του εμφαινομένου προσώπου τω κύκλω της σελήνη

https://schoolpress.sch.gr/calle8/archives/684

-------------------------------------

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΟΥ ΛΟΥΚΙΑΝΟΥ ΕΙΣ ΤΗΝ ΣΕΛΗΝΗ

ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΛΟΥΚΙΑΝΟΥ - ΜΙΑ ΠΑΡΑΔΟΞΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΕ ΧΡΥΣΕΣ ΑΛΗΘΕΙΕΣ

Ο ΦΡΙΞΟΣ ΚΑΙ Η ΕΛΛΗ ΕΠΙ ΟΧΗΜΑΤΟΣ ΠΑΡΑΔΟΞΟΥ - ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ ΕΝΑΛΙΟΙ ΔΙΑΛΟΓΟΙ

ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΕΛΗΝΗ… «ΤΟΝ ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗ ΓΕΙΤΟΝΑ…»

 Ο ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ ΜΑΣ ΕΔΙΔΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΕΜΕΙΣ ΜΟΛΙΣ ΤΙΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ ΑΝΤΙΛΗΦΘΗΚΑΜΕ ΤΗΝ ΒΑΡΥΤΗΤΑ ΤΩΝ ΛΟΓΩΝ ΤΟΥ