ΠΩΣ ΘΑ ΕΒΛΕΠΕ Ο ΠΛΑΤΩΝ ΤΗΝ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Το να φανταστούμε τον Πλάτωνα στη σημερινή Ελλάδα, είναι ένα ενδιαφέρον φιλοσοφικό και προφανώς υποθετικό σενάριο που φέρνει έναν στοχαστή του παρελθόντος να κρίνει το παρόν. Είναι βέβαια "αντίστροφος αναχρονισμός", όμως μπορούμε να κάνουμε μια βάσιμη και τεκμηριωμένη εικασία για το πώς θα αντιδρούσε, με βάση πάντα τα έργα του.

Ο Πλάτων ασκούσε ήδη έντονη κριτική στους συμπολίτες του στην Αθήνα του -4ου αιώνα. Θεωρούσε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι καθοδηγούνται από συνήθειες, επιθυμίες, ρητορική και κοινωνικές πιέσεις παρά από φιλοσοφική εξέταση. Η περίφημη αλληγορία του σπηλαίου στην Πολιτεία βασίζεται ακριβώς στην ιδέα ότι οι πολλοί συγχέουν τις σκιές με την πραγματικότητα.

Από αυτή την άποψη, είναι εύλογο να υποθέσουμε ότι θα ασκούσε κριτική και στην δική μας κοινωνία. Ίσως να τον προβλημάτιζαν, η περιορισμένη ενασχόληση πολλών ανθρώπων με τη φιλοσοφία και τα κλασικά κείμενα, η κυριαρχία της μαζικής ενημέρωσης και των συνθημάτων, η τάση αποδοχής απόψεων λόγω αυθεντίας ή κοινωνικής πίεσης, η πολιτική πόλωση και η επιφανειακή δημόσια συζήτηση. Θα θαύμαζε το εύρος της διαθέσιμης γνώσης που βέβαια δεν είναι ακριβώς γνώση, αλλά καταιγισμός πληροφοριών και θα αναρωτιόταν αν αυτή η γνώση/πληροφορία συνοδεύεται από σοφία.

Στο γεγονός ότι οι άνθρωποι ακολουθούν μια πολιτική, κοινωνική, ή θρησκευτική αυθεντία χωρίς προσωπική εξέταση των πεποιθήσεών τους και στο άκουσμα του όρου «ποίμνιο», τότε είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι ο Πλάτων θα έβλεπε θετικά αυτό το φαινόμενο.

Αν ο Πλάτων επισκεπτόταν τη σημερινή Ελλάδα, η πρώτη του αντίδραση στην αλλαγή θρησκείας θα ήταν φιλοσοφική. Ίσως η πρώτη του ερώτηση να μην ήταν «γιατί δεν ακολουθείτε την Ελληνική θρησκεία;» όπως ρώτησαν κάποτε οι Καλάς.

Πρώτα θα τον απασχολούσε αν η νέα πίστη κάνει τους πολίτες ενάρετους, σοφότερους και δικαιότερους.

Αναλύοντας τη χριστιανική θεολογία, θα αναγνώριζε αμέσως δικά του εννοιολογικά εργαλεία. Η χρήση της πλατωνικής φιλοσοφίας στη διαμόρφωση δογμάτων, όπως η Αγία Τριάδα, θα τον οδηγούσε να εξετάσει κριτικά αν ο Χριστιανισμός «δανείστηκε» στοιχεία ή αν ανακάλυψε ανεξάρτητα παρόμοιες αλήθειες.

Ως προς τα υπερφυσικά όπως παρθενογένεση και ανάσταση, ο Πλάτων δεν θα ξαφνιαζόταν καθώς και η Αρχαία παράδοση είναι γεμάτη από παρόμοιους μύθους και θα έψαχνε να βρει τους συμβολισμούς. Θα εντόπιζε όμως μια βασική φιλοσοφική διαφορά. Στον έργο του "Φαίδων", αθανασία σημαίνει απελευθέρωση της ψυχής από το σώμα. Στον Χριστιανισμό, η ανάσταση αφορά την αποκατάσταση του ανθρώπου ως ενότητας ψυχής και σώματος. Ένας πλατωνικός θα δυσκολευόταν να δεχτεί τη σωματική επιστροφή και θα ρωτούσε: «Γιατί η ψυχή να επιστρέψει στο σώμα;»

Το χριστιανικό δόγμα βέβαια έχει την απάντηση, αλλά εδώ προσπαθούμε να μαντέψουμε τι θα έλεγε ο Πλάτων.

Με το γνωστό σωκρατικό του ύφος, δεν θα απέρριπτε ούτε θα αποδεχόταν δογματικά τίποτα, αλλά θα έθετε ερωτήματα: «Πώς γνωρίζετε ότι συνέβη; Είναι λογικά συνεπές;» Πιθανότατα θα αντιμετώπιζε τα θαύματα με σκεπτικισμό ως ιστορικά γεγονότα, αναζητώντας το βαθύτερο ηθικό τους νόημα. Αυτό που ίσως τον εξέπληττε περισσότερο θα ήταν ότι μια σύγχρονη κοινωνία με αναπτυγμένη επιστήμη αποδέχεται αυτά τα γεγονότα ως κυριολεκτική ιστορία.

Συζητώντας με τους σημερινούς Έλληνες, θα ρωτούσε: «Πιστεύετε επειδή εξετάσατε αυτά τα θέματα φιλοσοφικά ή επειδή τα παραλάβατε από την παράδοση;» Τελικά, η κριτική του δεν θα αφορούσε το τι πιστεύουν οι άνθρωποι, αλλά το αν η πίστη τους βασίζεται σε συνειδητή «γνώση» ή σε άκριτη «γνώμη».

Ολόκληρη η σωκρατική μέθοδος βασίζεται στην αμφισβήτηση των παραδομένων βεβαιοτήτων. Ο Σωκράτης περιφέρεται στην Αθήνα ρωτώντας ανθρώπους που είναι βέβαιοι ότι γνωρίζουν τι είναι δικαιοσύνη, αρετή ή ευσέβεια και συχνά αποκαλύπτει ότι δεν έχουν εξετάσει πραγματικά τις πεποιθήσεις τους. Από αυτή την άποψη, αν ο Πλάτων έβλεπε ανθρώπους να λένε «Το πιστεύω επειδή έτσι μου το δίδαξαν», ή «Το πιστεύω επειδή το δέχεται η Εκκλησία», ή «Το πιστεύω επειδή το πιστεύουν όλοι γύρω μου», και το συχνό «Έτσι τα βρήκαμε έτσι θα τα αφήσουμε», πιθανότατα θα θεωρούσε ότι αυτό ανήκει περισσότερο στη σφαίρα της δόξας (γνώμης) παρά της γνώσης.

Αν τώρα τον φανταστούμε να παρατηρεί ένα μεγάλο μέρος της σύγχρονης κοινωνίας, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά γενικά, να δέχεται και να υιοθετεί πεποιθήσεις άλλων, χωρίς ιδιαίτερη εξέταση, νομίζω ότι η αντίδρασή του θα ήταν κάτι κοντά στο, «Οι άνθρωποι εξακολουθούν να ζουν μέσα στο σπήλαιο και να παίρνουν τις σκιές για πραγματικότητα». Αυτή είναι ίσως η πιο πλατωνική κριτική που μπορεί να διατυπωθεί απέναντι στην έννοια της μαζοποίησης, επειδή οι περισσότεροι αρκούνται σε παραδεδομένες βεβαιότητες αντί να υποβάλουν τις πεποιθήσεις τους σε διαλεκτικό έλεγχο.

Αν διαβάσει κανείς τους διαλόγους του, φαίνεται ότι είχε ήδη αρκετά χαμηλή εκτίμηση για το πόσο συχνά οι άνθρωποι σκέφτονται πραγματικά κριτικά. Ίσως λοιπόν να μην έβλεπε αποκλειστικά μια σύγχρονη παρακμή αλλά περισσότερο μια συνέχεια της ανθρώπινης φύσης. Η αλληγορία του σπηλαίου στην Πολιτεία πράγματι μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως «συμπυκνωμένη απάντηση» σε ερωτήσεις για το πώς θα έβλεπε ο Πλάτων την σημερινή ανθρώπινη κατάσταση. Οι περισσότεροι άνθρωποι σχηματίζουν πεποιθήσεις από εικόνες, παραδόσεις και κοινωνικές αναπαραστάσεις, όχι από άμεση φιλοσοφική εξέταση.

Για κάποιον που δεν γνωρίζει την αλληγορία του μύθου του σπηλαίου, χρειάζεται εξήγηση και ανοίγει μια ολόκληρη συζήτηση για γνώση, παιδεία και πραγματικότητα. Για κάποιον που τη γνωρίζει όμως, μπορεί να λειτουργήσει ως συμπυκνωμένη θέση, ότι δηλαδή οι περισσότεροι άνθρωποι ζουν μέσα σε κατασκευασμένες αντιλήψεις που τις θεωρούν πραγματικότητα.

Ως «απάντηση» στο αρχικό ερώτημα για το πώς θα έβλεπε ο Πλάτων τη σύγχρονη κοινωνία είναι απολύτως εύλογη, γιατί μεταφέρει ακριβώς τη βασική του οπτική για τη σχέση γνώμης και γνώσης. Ο Πλάτων δεν παρουσιάζει τον μύθο του σπηλαίου στατικά ή μοιρολατρικά. Το σπήλαιο δεν είναι η τελική περιγραφή της ανθρωπότητας, αλλά η κατάσταση από την οποία κάποιοι μπορούν να εξέλθουν μέσω παιδείας και φιλοσοφικής μεταστροφής.

Αν ο Πλάτων «έβλεπε» ότι λίγοι άνθρωποι έχουν διαβάσει απευθείας τα έργα του, πιθανότατα θα έκανε μια διάκριση που ταιριάζει πολύ στη σκέψη του. Από τη μία, η άμεση φιλοσοφική γνώση διάλογος, κατανόηση εννοιών όπως το αγαθό, η δικαιοσύνη, η αλήθεια. Από την άλλη, η έμμεση γνώμη παράδοση, αποσπάσματα, σχολικές απλουστεύσεις, κοινωνικές αναπαραστάσεις. Το ενδιαφέρον είναι ότι ο ίδιος ο Πλάτων δεν θα έδινε τόσο βάρος στο «έχω διαβάσει τα κείμενα» όσο στο «έχω κατανοήσει φιλοσοφικά το περιεχόμενο». Στους διαλόγους του, η γνώση δεν ταυτίζεται με την ανάγνωση αλλά με τη διαλεκτική κατανόηση.

Άρα πιθανότατα θα παρατηρούσε κάτι σαν, «Οι περισσότεροι δεν έχουν έρθει ποτέ σε άμεση επαφή με τη φιλοσοφία μου» αλλά ταυτόχρονα και «Ακόμη κι όσοι με διαβάζουν, συχνά δεν έχουν ανέβει από τη γνώμη στη γνώση». Με άλλα λόγια, για τον Πλάτωνα το πιο κρίσιμο θα ήταν το επίπεδο κατανόησης. Πιθανότατα θα έλεγε ότι το ίδιο πρόβλημα υπήρχε και στην εποχή του με τη φιλοσοφία γενικά. Οι πολλοί άκουγαν αποσπάσματα, ρητορικές εκδοχές ή απλοποιήσεις των ιδεών, χωρίς να συμμετέχουν στη διαλεκτική διεργασία που ο ίδιος θεωρούσε ουσιώδη. Οπότε ναι, θα το παρατηρούσε και μάλλον θα το ενέτασσε σε κάτι πιο γενικό και πιο απαισιόδοξο για την ανθρώπινη σχέση με τη φιλοσοφία συνολικά.

Θα παρατηρούσε επίσης ότι πολλοί γνωρίζουν λεπτομέρειες θρησκευτικών κειμένων, αλλά αγνοούν την ίδια τους την ιστορική ή φιλοσοφική παράδοση, και αυτό θα το ενέτασσε σε αυτό που ήδη συζητούσε στην εποχή του. Τη διαφορά ανάμεσα στη γνώμη (δόξα) και στη καλλιεργημένη γνώση (επιστήμη/νόησις).

Θα μπορούσε να το δει περίπου έτσι. Από τη μιά η αποστήθιση γενεαλογιών ή θρησκευτικών λεπτομερειών (όπως τονίζει και ο Δ. Λιαντίνης στο βιβλίο του Γκέμμα) και από την άλλη η άγνοια της φιλοσοφικής και ιστορικής παράδοσης. Αυτό είναι ένδειξη του τι θεωρεί μια κοινωνία σημαντικό να γνωρίζει.

Αν όμως τον φανταστούμε πιο «σωκρατικά ενοχλημένο», ίσως να ρωτούσε, «Και τι σας ωφελεί να τα γνωρίζετε αυτά με τόση ακρίβεια, αν δεν γνωρίζετε τι είναι δίκαιο, καλό ή σοφό;» Θα έθετε μιά ιεράρχηση γνώσης.

Τι θεωρεί μια κοινωνία άξιο να μάθει και τι να μπει σε δεύτερη μοίρα.

Σείριος

----------------------------------

ΤΙ ΘΑ ΕΛΕΓΕ Ο ΠΛΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΜΑΣ ΓΛΩΣΣΑ;

Η Ιστορία Χωρίς Φίλτρα - Χριστιανισμός και Αρχαία Ελλάδα 

Η ΠΛΑΤΩΝΙΚΗ ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗ ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗ ΔΟΞΑΣΙΑ 

Ήταν οι Αρχαίοι Έλληνες ειδωλολάτρες;;; Προσκυνούσαν πράγματι πέτρες;;;