Οι Αρχαίοι Έλληνες βρήκαν τα πάντα εκτός από την θρησκεία (;;;)

Όλοι έχουμε ακούσει αυτή τη φράση κατά καιρούς η οποία λέγεται ως απολογητικό επιχείρημα υπέρ του Χριστιανισμού. Όσοι χρησιμοποιούν αυτή τη φράση δεν έχουν σκοπό να μειώσουν την Αρχαία Ελλάδα. Αντίθετα, παραδέχονται το μεγαλείο της. Λέγοντας όμως «...εκτός από τη θρησκεία», εδώ ακριβώς μπαίνει το θεολογικό επιχείρημα της ανωτερότητας.

Αμέσως τώρα θα εξετάσουμε και θα αναλύσουμε αν η φράση αυτή ως επιχείρημα μπορεί να σταθεί ιστορικά και φιλοσοφικά.

Αυτό το επιχείρημα είναι ιδιαίτερα διαδεδομένο, γιατί εκ πρώτης όψεως ακούγεται έξυπνο. Αναγνωρίζει το μεγαλείο των Αρχαίων Ελλήνων στην επιστήμη και τη φιλοσοφία, αλλά κρατάει τα «σκήπτρα» της απόλυτης αλήθειας για τη θρησκεία. Στην πραγματικότητα, όμως, το επιχείρημα αυτό πάσχει από μια βασική λογική και ιστορική πλάνη. Οι Αρχαίοι Έλληνες δεν «έχασαν» τη θρησκεία. Δεν τους ξέφυγε. Αντίθετα, την Φιλοσόφησαν.

Το επιχείρημα υποθέτει λανθασμένα ότι, ενώ οι Αρχαίοι Έλληνες ανέπτυξαν επιστήμη που προχωρούσε, είχαν μια «πρωτόγονη» θρησκεία που απλώς ξέμεινε πίσω.

Η αλήθεια όμως είναι ότι οι Έλληνες εφήρμοσαν τη φιλοσοφία και την κριτική σκέψη πάνω στην ίδια τη θρησκεία.

Ο Ξενοφάνης (-6ος αι.) αποδόμησε τον ανθρωπομορφισμό των θεών. 

Ο Πλάτωνας μίλησε για το «Αγαθόν», μια ανώτερη, άυλη, ηθική και νοητή αρχή που διέπει το σύμπαν. 

Ο Αριστοτέλης εισήγαγε την έννοια του «Πρώτου Κινούντος Ακινήτου», μιας πρώτης αιτίας που κινεί τα πάντα χωρίς να κινείται η ίδια. 

Ο Αναξίμανδρος, εύστοχα και ξεκάθαρα, ονόμασε την συμπατική νοημοσύνη, αυτό που λέμε Θεό, Άπειρον. «Αποκλείεται ως πρώτη αρχή των όντων πάσα γνωστή ουσία, διότι εφ όσον θα ήταν γνωστή, αυτομάτως παύει να είναι Άπειρος». Το Άπειρο κατά τον Αναξίμανδρο, το οποίο είναι ποιοτικώς ακαθόριστο και ποσοτικώς απεριόριστο είναι αδύνατον να κατανοηθεί από την ανθρώπινη νοημοσύνη και τις ανθρώπινες αισθήσεις, οι οποίες έχουν περιορισμένες δυνατότητες με αρχή και τέλος. 

Ο Επίκουρος είπε, «Το μακάριο και άφθαρτο Ον (ο θεός) ούτε το ίδιο γνωρίζει ενοχλήσεις ούτε σε άλλους προξενεί ενοχλήσεις. Ώστε δεν επηρεάζεται ούτε από θυμούς ούτε από ευχαριστίες. Γιατί όλα αυτά είναι γνωρίσματα ενός αδύναμου όντος».

Αυτές οι δύο ρήσεις (του Αναξιμάνδρου και του Επίκουρου) συμπυκνώνουν με εκπληκτική ακρίβεια μια ολόκληρη φιλοσοφική στάση απέναντι στο Θείο, κόβοντας τον δρόμο σε ανθρωπομορφικές υπερβολές και δογματικές προκαταλήψεις. 

Όταν η σκέψη φτάνει σε τέτοιο βάθος, τα πολλά λόγια περισσεύουν.

Επομένως, οι Αρχαίοι Έλληνες ανακάλυψαν τη φιλοσοφική θεολογία. Ανέβασαν την έννοια του θείου στο υψηλότερο δυνατό πνευματικό επίπεδο, απογυμνώνοντάς την από τις δεισιδαιμονίες. Για τον Αρχαίο Έλληνα, η θρησκεία ήταν «Ορθοπραξία», δηλαδή σωστή συμπεριφορά και τρόπος ζωής. Δεν υπήρχαν δόγματα, δεν υπήρχαν αιρέσεις, δεν υπήρχε «ιερά εξέταση», ούτε ιερά βιβλία που έπρεπε να πιστέψεις τυφλά. Υπήρχε η ελευθερία να στοχάζεσαι. Η θρησκεία τους ήταν μια ποιητική και πολιτική γιορτή που τους ένωνε (ομότροπον, ομόθρησκον Ηρόδοτος Ιστορίαι, βιβλίο Η΄ Ουρανία, 144).

Με δυο λόγια το να λες ότι οι Αρχαίοι Έλληνες βρήκαν τα πάντα εκτός από τη θρησκεία, είναι ιστορικά άστοχο. Οι Έλληνες δεν απέτυχαν στη θρησκεία. Απλώς αρνήθηκαν να την εγκλωβίσουν σε ένα δογματικό τοίχος. Αντί να επιβάλουν μια "αποκλειστική αλήθεια" για τη θρησκεία, άφησαν ορθάνοιχτο τον δρόμο στη φιλοσοφία, επιτρέποντας στο πνεύμα να αναζητά ελεύθερα το θείο στο διηνεκές.

ΠΩΣ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ Ο ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΔΑΝΙΣΤΗΚΕ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Το παράδοξο και ταυτόχρονα ιστορικά αδιαμφισβήτητο είναι ότι η δήθεν «αποτυχημένη» σκέψη των Ελλήνων για την θρησκεία, έγινε το θεμέλιο πάνω στο οποίο πάτησε ο ίδιος ο Χριστιανισμός για να χτίσει τη θεολογία του. Δανείστηκε τη σκέψη των Αρχαίων Ελλήνων για να εξηγήσει τον Θεό του και εδώ κρύβεται η μεγαλύτερη ειρωνεία. Αν οι Αρχαίοι Έλληνες είχαν «αποτύχει» στο θέμα της θρησκείας, τότε γιατί ο Χριστιανισμός χρειάστηκε τα πνευματικά εργαλεία της Ελληνικής φιλοσοφίας για να αρθρώσει τη θεολογία του και να διατυπώσει τα δικά του δόγματα;

Όταν οι Πατέρες της Εκκλησίας όπως ο Μέγας Βασίλειος, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, ή αργότερα ο Θωμάς ο Ακινάτης στη Δύση, θέλησαν να εξηγήσουν τι είναι, ο Θεός, η Αγία Τριάδα, η ψυχή και η μεταφυσική, δεν χρησιμοποίησαν ιουδαϊκές έννοιες. Η εβραϊκή παράδοση δεν διέθετε το κατάλληλο λεξιλόγιο για αφηρημένη μεταφυσική ανάλυση.

Χρησιμοποίησαν την ορολογία, τα εργαλεία και τη λογική του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη και των Στωικών. Λέξεις κλειδιά του χριστιανικού δόγματος, όπως «Λόγος» (Εν αρχή ην ο Λόγος), «Ουσία», «Υπόστασις», «Ψυχή», είναι αυτούσια δάνεια από την Ελληνική φιλοσοφική αναζήτηση γύρω από το θείο. Οι όροι που χρησιμοποιήθηκαν για να εξηγηθεί το δόγμα της Αγίας Τριάδας, τρεις υποστάσεις, μία ουσία, είναι καθαρός Αριστοτέλης.

«Φύσις» και «Πρόσωπον». Χωρίς αυτούς τους όρους, η Χριστολογία, το πώς ενώθηκαν οι δύο φύσεις στο πρόσωπο του Χριστού, δεν θα μπορούσε να διατυπωθεί.

«Λόγος». Η περίφημη έναρξη του Ευαγγελίου του Ιωάννη («Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος») είναι μια έννοια που πήραν αυτούσια από τον Ηράκλειτο και τους Στωικούς, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν τον «Λόγο» για να περιγράψουν την κοσμική λογική που διέπει το σύμπαν.

Χωρίς την Ελληνική σκέψη και τις λέξεις-θεμέλια όπως «Ουσία» και «Υπόσταση», δεν θα μπορούσε να στηριχθεί το θεολογικό οικοδόμημα που ξέρουμε σήμερα και ο Χριστιανισμός, δεν θα είχε τη γλώσσα να εκφράσει τα δόγματά του. Θα είχε παραμείνει μια τοπική ιουδαϊκή εσχατολογική αίρεση που ήταν στο ξεκίνημά του, με τη μορφή μιας απλής ηθικής διδασκαλίας και μιας συλλογής από ιστορίες και παραβολές, αλλά δεν θα γινόταν ποτέ παγκόσμιο θεολογικό και φιλοσοφικό σύστημα.

Οι μεγάλες Οικουμενικές Σύνοδοι που καθόρισαν τι είναι «ορθόδοξο» και τι «αίρεση» έγιναν με όρους σκληρής Ελληνικής λογικής. Οι επίσκοποι που συγκρούστηκαν εκεί όπως ο Μέγας Αθανάσιος εναντίον του Αρείου, ήταν άνθρωποι με βαθύτατη Ελληνική παιδεία. Χρησιμοποιούσαν τους κανόνες της αριστοτελικής λογικής και της πλατωνικής διαλεκτικής για να αποδείξουν αν ο Υιός είναι «ομοούσιος» ή «ομοιούσιος» με τον Πατέρα. Αν τους στερούσες αυτή τη φιλοσοφική μεθοδολογία, δεν θα μπορούσαν να διατυπώσουν τις απόψεις τους, πόσο μάλλον να γράψουν το πίστεύω.

Η ιδέα ότι ο άνθρωπος έχει μια άυλη, αθάνατη ψυχή που φυλακίζεται στο σώμα και απελευθερώνεται με τον θάνατο, δεν είναι ιουδαϊκή. Στην Παλαιά Διαθήκη, ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως ενιαία ψυχοσωματική οντότητα. Η θεωρία για την αθανασία και την πνευματική φύση της ψυχής είναι καθαρός Πλάτωνας (σκέψου τον Φαίδωνα). Αν αφαιρέσει κανείς το υπόβαθρο της Ελληνικής φιλοσοφίας, η χριστιανική δογματική χάνει τα νοητικά εργαλεία με τα οποία εκφράστηκε.

Όλα αυτά γράφτηκαν για να καταρριφθεί το επιχείρημα που αναγράφεται στον τίτλο του άρθρου.

Όταν λοιπόν κάποιοι σήμερα χρησιμοποιούν υποτιμητικά τον όρο «ειδωλολάτρες» για τους Αρχαίους Έλληνες, ξεχνούν ότι η ίδια η πίστη τους μιλάει, σκέφτεται και αναπνέει μέσα από τα πνευματικά πνευμόνια της Αρχαίας Ελλάδας.

Επιμέλεια Σείριος (Χ.Γ.)

-------------------------------------------

ΠΩΣ ΘΑ ΕΒΛΕΠΕ Ο ΠΛΑΤΩΝ ΤΗΝ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Η Ιστορία Χωρίς Φίλτρα - Χριστιανισμός και Αρχαία Ελλάδα 

Η ΠΛΑΤΩΝΙΚΗ ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗ ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗ ΔΟΞΑΣΙΑ 

Ήταν οι Αρχαίοι Έλληνες ειδωλολάτρες;;; Προσκυνούσαν πράγματι πέτρες;;;