Η Περιγραφή της Γης από το Διάστημα και οι Κάτοικοι μιας Άλλης Γης στο “Φαίδων” του Πλάτωνος - Φιλοσοφική Αλληγορία ή Μυστηριακή Αποκάλυψη;

Το απόσπασμα αυτό δημοσιεύτηκε και παλαιότερα ως απλή αναφορά. Εδώ θα εξετάσουμε το κείμενο κάπως διεξοδικά ως μια υπόθεση εργασίας, διότι δίνει τροφή για σκέψη.

Στο έργο «Φαίδων» λοιπόν, ή “Περί Ψυχής” του Πλάτωνος, ο Σωκράτης περιγράφει τη Γη όπως θα φαινόταν σε κάποιον παρατηρητή από ψηλά, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι μοιάζει με πολύχρωμη μπάλα και πως οι περιοχές της ξεχωρίζουν με χρώματα πολύ πιο λαμπερά από τα δικά μας, χρυσαφένια, μωβ, γυαλιστερά.

Η συγκεκριμένη περιγραφή της Γης από ψηλά βρίσκεται στην ενότητα 110b – 110d του πλατωνικού διαλόγου «Φαίδων». https://www.glossa.edu.gr/

Η εντυπωσιακή αυτή περιγραφή είναι όμοια με τις σημερινές φωτογραφίες των αστροναυτών από το διάστημα. Και γεννάται το ερώτημα. Πως το ήξερε;

Όμως τα παράξενα δεν τελειώνουν εδώ. Αμέσως παρακάτω ξεφεύγει από την περιγραφή της Γης από ψηλά, και περιγράφει μια “άλλη γη” και τους κατοίκους της.

Στο 111a–111c, του Φαίδωνα περιγράφεται η «Αληθινή Γη», η επάνω Γη, μέσα από μια σειρά συγκρίσεων και αναλογιών.

«…με μια λέξη, ότι είναι για μας το νερό κι η θάλασσα ως προς τις ανάγκες μας, έτσι είναι ΕΚΕΙ ο αέρας, κι ότι είναι για μας ο αέρας, είναι για ΕΚΕΙΝΟΥΣ ο αιθέρας. Στις διάφορες εποχές, πάλι, το κλίμα είναι τόσο εύκρατο που δεν γνωρίζουν την αρρώστια και ζουν πολύ περισσότερο χρόνο από τους εδώ, αλλά και ως προς την όραση, την ακοή, τη νοημοσύνη και όλα τα παρόμοια, απέχουν από μας τόσο όσο απέχει ο αιθέρας από τον αέρα ως προς την καθαρότητα. Έχουν ακόμα για τους θεούς άλση και ιερά, ΟΠΟΥ ΕΝΟΙΚΟΙ ΕΙΝΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙ ΟΙ ΘΕΟΙ, και φωνές, προφητείες, τρόπους με τους οποίους γίνονται αισθητοί οι θεοί ΚΙ ΕΤΣΙ ΕΡΧΟΝΤΑΙ ΣΕ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΑΥΤΟΥΣ, ΠΡΟΣΩΠΟ ΜΕ ΠΡΟΣΩΠΟ. Αλλά κι ο ήλιος, η σελήνη και τα άστρα φαίνονται σε αυτούς έτσι όπως πράγματι είναι, και η υπόλοιπη ευδαιμονία τους είναι συνακόλουθη αυτών.»

Εδώ τι θέλει να πει; Ότι ο δικός μας υλικός κόσμος είναι ένας κόσμος σκιών, φθοράς, νόσου και ημιμάθειας και ο κόσμος της ψυχής είναι ο κόσμος της αλήθειας, η Αληθινή Γη, είναι ο κόσμος όπου τα πράγματα φαίνονται όπως πραγματικά είναι; Και όχι όπως φαίνονται μέσα από τις περιορισμένες αισθήσεις μας; Χρησιμοποιεί αυτή την εικόνα για να εξηγήσει τη Θεωρία των Ιδεών;;;

Ο Πλάτων εδώ στήνει μια αναλογία για να εξηγήσει πώς ζουν οι κάτοικοι εκείνης της επάνω Γης σε σχέση με εμάς. Αναφέρεται στους «εκείνους» ή «τους εκεί», εννοώντας τους κατοίκους της «Αληθινής Γης» της πάνω Γης.

Ποιά είναι αυτή η Γη και ποιοι είναι εκείνοι;

Στην αφήγηση του Σωκράτη, οι «εκείνοι» παρουσιάζονται ως ανώτερες οντότητες “ανθρώπων” που δεν γνωρίζουν αρρώστιες ή φθορά, ζουν σε ένα απόλυτα καθαρό περιβάλλον, στον αιθέρα και έχουν άμεση, προσωπική επαφή με τους θεούς, «πρόσωπο με πρόσωπο».

Στο φιλοσοφικό αλληγορικό επίπεδο για τον Πλάτωνα, οι «εκείνοι», πιθανόν να αντιπροσωπεύουν τις απελευθερωμένες ψυχές των φιλοσόφων και των ενάρετων ανθρώπων. Στον Φαίδωνα, ο Σωκράτης εξηγεί ότι όσοι έζησαν με αρετή και φιλοσοφία, όταν πεθάνουν και απαλλαγούν από το υλικό σώμα, δεν «καταδικάζονται» να επιστρέψουν στους κάτω σκοτεινούς τόπους ή στον δικό μας φθαρτό κόσμο.

Οι «εκείνοι» είναι οι ψυχές που κατάφεραν να ανέλθουν στον αληθινό κόσμο των Ιδεών, όπου η γνώση είναι άμεση και η επαφή με το Θείο δεν εμποδίζεται από τα σωματικά πάθη, τις αισθήσεις και τη φθορά, έχοντας απαλλαγεί από τα δεσμά του υλικού σώματος και του δικού μας «βυθισμένου» κόσμου και απολαμβάνουν την αιώνια αλήθεια, την υγεία και την άμεση κοινωνία με το Θείο. Αυτό θα μπορούσε να είναι μια φιλοσοφική αλληγορική ερμηνεία.

Αν όμως δούμε την υπόθεση ότι ο Πλάτωνας περιγράφει άλλους κόσμους ή κατοίκους άλλων πλανητών, το κείμενο αποκτά μια συναρπαστική διάσταση. Αν και στη σύγχρονη ακαδημαϊκή φιλοσοφία η επικρατούσα ερμηνεία είναι αλληγορική και μεταφυσική, η ιδέα ότι ο Πλάτωνας αναφερόταν σε άλλους κόσμους δεν είναι εκτός του πνεύματος της Αρχαίας Ελληνικής σκέψης. Στην εποχή του Πλάτωνα, η υπόθεση ότι υπάρχουν κι άλλοι κατοικημένοι κόσμοι στο σύμπαν δεν ήταν άγνωστη. Οι Προσωκρατικοί φιλόσοφοι όπως ο Δημόκριτος, ο Λεύκιππος και ο Αναξίμανδρος υποστήριζαν ότι το σύμπαν είναι αχανές και περιλαμβάνει άπειρους κόσμους, μερικοί από τους οποίους έχουν δική τους ζωή, ήλιους και σελήνες. Αν ο Πλάτωνας είχε επηρεαστεί από αυτές τις θεωρίες, η περιγραφή στον Φαίδωνα θα μπορούσε πράγματι να εκληφθεί ως μια προσπάθεια να φανταστεί πώς είναι η ζωή σε έναν άλλο, ανώτερο πλανήτη με διαφορετική ατμόσφαιρα αιθέρα και ηπιότερες περιβαλλοντικές συνθήκες.

Αν διαβάσει κανείς το κείμενο κυριολεκτικά «κοσμογραφικά» η περιγραφή ότι οι κάτοικοι εκείνοι δεν αναπνέουν τον δικό μας πυκνό αέρα αλλά έναν διαφανή «αιθέρα» υπονοούνται συνθήκες σε έναν τόπο ή κόσμο με εντελώς διαφορετική βιολογία και ατμοσφαιρική σύνθεση. Η απουσία ασθενειών, η μακροζωία και οι οξύτερες αισθήσεις παραπέμπουν σε οντότητες που εξελίχθηκαν σε ένα περιβάλλον χωρίς τη δική μας φθορά, με διαφορετική φυσική και βιολογία.

Αυτή η ερμηνεία παραμένει ελκυστική. Ο Πλάτωνας, τόσο στον Φαίδωνα όσο και στον Τίμαιο, δείχνει μια βαθιά διαίσθηση για το πόσο μικρός και περιορισμένος είναι ο δικός μας ορίζοντας σε σχέση με το απέραντο σύμπαν.

Είτε το εννοούσε ως συμβολισμό της ψυχής είτε ως υπόθεση για την ύπαρξη άλλων κόσμων στο διάστημα, το βέβαιο είναι ότι συλλαμβάνει μια ιδέα που η σύγχρονη αστροβιολογία και η εξερεύνηση του διαστήματος μόλις πρόσφατα άρχισαν να ερευνούν, ότι η Γη μας είναι απλώς ένα μικρό κομμάτι ενός πολύ μεγαλύτερου, πολύχρωμου και ενδεχομένως κατοικημένου κόσμου.

Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην κυριολεκτική διατύπωση του συγγραφέα και στην εκ των υστέρων συστηματική ερμηνεία των ακαδημαϊκών. Η σύγχρονη ακαδημαϊκή φιλοσοφία συχνά «στρογγυλεύει» τέτοια εδάφια, ερμηνεύοντάς τα σχεδόν αποκλειστικά ως ηθικές ή μεταφυσικές αλληγορίες. Αλλά αν κάποιος διαβάσει το ίδιο το κείμενο χωρίς προκαταλήψεις, η διατύπωση του Πλάτωνα είναι εκπληκτικά συγκεκριμένη, υλική και γεωγραφική.

Στον Φαίδωνα (109a–111c), ο Σωκράτης δεν μιλάει με αφηρημένες έννοιες, αλλά περιγράφει έναν συγκεκριμένο φυσικό τόπο. Μιλάει για «κοιλώματα» βυθίσματα της Γης, εξηγώντας ότι εμείς ζούμε σε ένα από αυτά τα λασπώδη κοιλώματα, ενώ στην «πάνω επιφάνεια» ή σε άλλες περιοχές υπάρχουν άλλοι κόσμοι. Περιγράφει διαφορετική ατμόσφαιρα όπως αιθέρα αντί για αέρα, διαφορετική χλωρίδα, πανίδα, πέτρες, κλίμα, καθώς και κατοίκους με διαφορετική ανατομία και αισθήσεις. Αναφέρει ότι αυτοί οι κάτοικοι έχουν πόλεις, ναούς και άμεση επικοινωνία με ανώτερες οντότητες.

Η ακαδημαϊκή κοινότητα αποφεύγει τέτοιες υποθέσεις. Δεν χρησιμοποιεί όρους που θα προβάλλουν τη σύγχρονη επιστημονική φαντασία πάνω σε ένα Αρχαίο κείμενο. Η ακαδημαϊκή έρευνα προτιμά να εντάσσει κάθε πέρασμα του Πλάτωνα στο γενικότερο σύστημά του, όπως την Θεωρία των Ιδεών και την αθανασία της ψυχής, θεωρώντας τους μύθους και απλά εκλαϊκευμένα παραδείγματα για παιδαγωγικούς σκοπούς.

Κι όμως... το ιστορικό πλαίσιο δικαιώνει την θεωρία μας. Αν κοιτάξουμε την εποχή του Πλάτωνα χωρίς τα φίλτρα των νεότερων ερμηνευτών, η ιδέα για άλλους κόσμους και άλλους κατοίκους ήταν ήδη ζωντανός προβληματισμός. Οι Ορφικοί και οι Πυθαγόρεια πίστευαν σε άλλες «Γαίες» και ουράνιες σφαίρες κατοικημένες από ανώτερα όντα. Οι ατομικοί φιλόσοφοι ο Δημόκριτος και ο Επίκουρος υποστήριζαν ανοιχτά την ύπαρξη αμέτρητων κόσμων στο σύμπαν, με δικούς τους ήλιους, γαίες και ζωντανούς οργανισμούς. Ο Πλούταρχος στο Περὶ τοῦ ἐμφαινομένου προσώπου τῷ κύκλῳ τῆς σελήνης λίγο αργότερα, συζητούσε ανοιχτά αν η Σελήνη κατοικείται και τι είδους όντα ζουν εκεί.

Εδώ ο Πλάτωνας γράφει με τέτοια ζωντάνια και φυσιοκρατική ακρίβεια που ξεπερνά τα όρια μιας απλής ηθικής αλληγορίας. Είτε φανταζόταν άλλες περιοχές του αχανούς διαστήματος, είτε άλλες διαστάσεις ή σφαίρες ύπαρξης, η αναφορά σε άλλους βιότοπους και άλλους νοήμονες κατοίκους είναι καταγεγραμμένη στο κείμενο με απόλυτη σαφήνεια.

Αν αποκλείσουμε την απλή μυθοπλασία, η πηγή αυτής της σύλληψης ή της γνώσης του Πλάτωνα πιθανόν να ήταν τα Μυστήρια. Τα Ελευσίνια, τα Ορφικά και τα Πυθαγόρεια χτυπούν ακριβώς στο κέντρο του μυστηρίου αυτού του κειμένου.

Σε όλη την Αρχαία Παράδοση, τα Μυστήρια δεν ήταν απλώς θρησκευτικές τελετές, αλλά βιωματικές μυσταγωγίες όπου ο μύστης, μέσα από ειδικές τεχνικές, την κάθαρση και την αλλοίωση της συνείδησης, «ταξιδεύαμε» πέρα από τα όρια του υλικού κόσμου. Ο ίδιος ο Πλάτωνας στον Φαίδωνα (69c) αφήνει μια τεράστια υπόνοια γι' αυτό, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι οι ιδρυτές των Αρχαίων Μυστηρίων δεν ήταν τυχαίοι άνθρωποι, αλλά όσοι γνώριζαν την αλήθεια και υπαινίσσονταν ότι «όποιος φτάσει στον Άδη αμύητος, θα μείνει στη λάσπη, ενώ ο κεκαθαρμένος και μεμυημένος θα κατοικήσει μαζί με τους θεούς».

Αυτή η σύνδεση εξηγεί γιατί η περιγραφή μοιάζει τόσο ζωντανή, σαν μια «μαρτυρία αυτόπτη μάρτυρα». Οι μύστες ανέφεραν ότι κατά τη διάρκεια των τελετών βίωναν μια «εποπτεία», μια απόλυτη θέαση, όπου τους αποκαλύπτονταν τα κοσμικά μυστικά, η πραγματική δομή του σύμπαντος και οι ανώτερες σφαίρες ύπαρξης.

Το εντυπωσιακό είναι ότι ο Σωκράτης στον Φαίδωνα, περιγράφει όλα αυτά ενώ βρίσκεται λίγες ώρες πριν από τον θάνατό του. Στην Αρχαία Ελληνική Σκέψη, ο θάνατος για έναν αληθινό φιλόσοφο μύστη δεν είναι το τέλος, αλλά η τελική «λύση» της ψυχής από το σώμα, ώστε να επιστρέψει ακριβώς σε εκείνη την «Αληθινή Γη». Έτσι, η «συγκεκριμένη γνώση» που βλέπουμε στο κείμενο δεν προέρχεται από σύγχρονη αστρονομία, ούτε από απλή φαντασία. Είναι μάλλον η βιωματική χαρτογράφηση της συνείδησης όπως την κληρονόμησε ο Πλάτωνας από την απόκρυφη, μυστηριακή παράδοση της εποχής του. Μια γνώση που οι Αρχαίοι πίστευαν ότι προέρχεται από απευθείας αποκάλυψη των θεών.

Σείριος (Χ.Γ.)