ΑΠΟΛΛΩΝΙΑ ΟΡΧΗΣΙΣ ΣΠΟΥΔΑΙΑ

Εικόνα: Ερυθρόμορφη υδρία που απεικονίζει δύο νεαρά κορίτσια να εξασκούνται στον χορό υπό την επίβλεψη μιας γυναίκας και ενός άνδρα δασκάλου.  The Trustees of The British Museum (CC BY-NC-SA)

O χορός γεννήθηκε από πολλές και διαφορετικές ανάγκες του ανθρώπου. Nα ξορκίσει τους φόβους του, να εξευμενίσει τους θεούς, να εκφράσει τον έρωτά του και κυρίως να επικοινωνήσει. Ο χορός θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως η πρωταρχική καλλιτεχνική έκφραση του ανθρώπου. Την ιερότητα του χορού αισθανόταν οι Αρχαίοι Έλληνες, αναφέρεται ότι η σημερινή λέξη χορός αποδίδεται στην Αρχαία Ελληνική λέξη, «όρχησις». «Όλη η γη θα χορέψει», όπως έλεγε και ο Ευριπίδης. 

Στην Αρχαία Ελλάδα, αναφέρεται ότι υπήρχαν περίπου 200 χοροί, θρησκευτικοί, πολεμικοί, γιορταστικοί θεατρικοί. Ο Πλάτωνας, στους Νόμους αναφέρει ότι ο χορός πηγάζει από τη φυσική επιθυμία όλων των νεαρών πλασμάτων, να κινήσουν το σώμα τους, για να εκφράσουν την ιδιαίτερη χαρά τους, δίνοντας μάλιστα και ένα συσχετισμό των εννοιών χορός και χαρά. Χωρίζει την όρχηση στην Διονυσιακή και την Απολλώνια, την οποία την ονομάζει σπουδαία. 

Απολλώνια όρχησις (χορός) χαρακτηρίζεται ως σπουδαία σοβαρή, αξιοπρεπής και με ηθική αξία σύμφωνα με την πλατωνική φιλοσοφία και την Αρχαία Ελληνική Γραμματεία. Στους Νόμους του Πλάτωνα, η τέχνη του χορού (όρχησις) χωρίζεται σε δύο βασικές κατηγορίες. Την Απολλώνια (ή Σπουδαία) η οποία αντιπροσωπεύει την αρμονία, την τάξη, το μέτρο, την ομορφιά και την πειθαρχία του σώματος και του πνεύματος. Σκοπός της είναι να εξυψώσει την ψυχή και να εκφράσει το καλό και το ωραίο. Την Διονυσιακή που συνδέεται με την έκσταση, τον ενθουσιασμό, το πάθος, το ένστικτο και την απελευθέρωση από τα κοινωνικά δεσμά.

Χαρακτηριστικά της Απολλώνιας Όρχησης

Θεωρείται Θεϊκής Προέλευσης, δώρο του θεού Απόλλωνα και των Μουσών προς τους ανθρώπους, για να τους προσφέρει ανάπαυλα από τους πόνους της ζωής. Ο ρόλος είναι παιδευτικός. Στην Αρχαιότητα αποτελούσε βασικό πυλώνα της παιδείας των νέων, καθώς καλλιεργούσε ταυτόχρονα το σώμα (μέσω της γυμναστικής) και την ψυχή (μέσω της μουσικής και του ρυθμού). Η Απολλώνια δύναμη και πλαστικότητα ήταν αυτή που έβαλε «μέτρο» και ποιητική μορφή στην άγρια διονυσιακή ορμή, οδηγώντας στη γέννηση της τραγωδίας.

Αυτά αναπτύσσονται αναλυτικά στο έβδομο βιβλίο του έργου Νόμοι (814e - 816d), όπου ο Πλάτωνας ορίζει τη «σπουδαία» όρχηση ως εκείνη που μιμείται τις κινήσεις των όμορφων και ευγενικών σωμάτων και ψυχών, χωρίζοντάς την περαιτέρω σε Πολεμική (Πυρρίχη) που μιμείται τις κινήσεις της μάχης και Ειρηνική που εκφράζει τη σωφροσύνη, την ευγνωμοσύνη και τη λατρεία προς τους θεούς, όπως οι Απολλώνιοι χοροί.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ NOMOI  Ζ (814e - 816d)  Σε απόδοση το απόσπασμα.

[814e] Τώρα λοιπόν, όσον αφορά την ικανότητα στην παλαίστρα, ας θεωρηθεί ότι έχουν λεχθεί από εμάς όσα ειπώθηκαν μέχρι εδώ. σχετικά όμως με την άλλη κίνηση ολόκληρου του σώματος, της οποίας το μεγαλύτερο μέρος αν κάποιος αποκαλούσε «όρχηση» (χορό) θα μιλούσε ορθά, πρέπει να θεωρούμε ότι υπάρχουν δύο είδη της. Το ένα που μιμείται τα πιο ωραία σώματα προς το σεμνό σοβαρό και το άλλο που μιμείται τα πιο άσχημα προς το ευτελές, και πάλι, υπάρχουν δύο άλλα είδη του ευτελούς και δύο του σπουδαίου.

Του σπουδαίου λοιπόν το ένα μέρος είναι εκείνο που αφορά σώματα μεν καλά, ψυχή δε ανδρεία, όταν βρίσκονται εμπλεγμένα στον πόλεμο και σε βίαιους κόπους, και το άλλο είναι εκείνο της ψυχής σώφρονος που βρίσκεται σε ευπραγίες και σε μετροεπείς ηδονές. [815a] Αν αποκαλούσε κάποιος αυτή την όρχηση ειρηνική σύμφωνα με τη φύση της, θα μιλούσε ορθά. Την πολεμική λοιπόν από αυτές, που είναι διαφορετική από την ειρηνική, ορθά θα την αποκαλούσε κάποιος «πυρρίχη», επειδή μιμείται την προφύλαξη από όλα τα χτυπήματα και τις βολές ακοντίων ή βελλών με αποφυγές, με κάθε υποχώρηση, με αναπηδήματα προς τα πάνω και με χαμηλώματα, καθώς και τις εναντίες σε αυτές κινήσεις, δηλαδή εκείνες που φέρονται προς επιθετικές στάσεις, επιχειρώντας να μιμηθούν τις βολές των τόξων και των ακοντίων και όλων των χτυπημάτων. [815b] Το δε ορθό και το σθεναρό σε αυτές, όταν γίνεται μίμηση των αγαθών σωμάτων και ψυχών, καθιστώντας ως επί το πλείστον ευθύγραμμα τα μέλη του σώματος, ένα τέτοιο πράγμα είναι ορθό, ενώ το αντίθετο από αυτά δεν πρέπει να το αποδεχόμαστε ως ορθό.

Την ειρηνική όρχηση πρέπει με αυτόν τον τρόπο πάλι να την εξετάζει κανείς για κάθε περίπτωση, εάν ορθώς ή όχι σύμφωνα με τη φύση κατανοεί την καλή όρχηση και παραμένει σε αυτήν, όπως ταιριάζει σε άνδρες που ζουν με ευνομία. [815c] Πρέπει λοιπόν πρώτα να διαχωρίσουμε την αμφισβητούμενη όρχηση από την αναμφισβήτητη. Ποια είναι λοιπόν αυτή και με ποιον τρόπο πρέπει να τεμαχίσουμε χωριστά την καθεμία;

Όταν η όρχηση είναι βακχική και τα πλάσματα που ακολουθούν αυτήν, τα οποία ονομάζοντας Νύμφες, Πάνες, Σειληνοί και Σατύροι, όπως λένε, μιμούνται μεθυσμένους, τελώντας καθαρμούς και κάποιες τελετές, όλο αυτό το γένος της όρχησης ούτε ως ειρηνικό ούτε ως πολεμικό ούτε τι τέλος πάντων θέλει να είναι είναι εύκολο να καθοριστεί. [815d] Μου φαίνεται όμως ότι ο σχεδόν ορθότερος τρόπος να τη διορίσουμε είναι αυτός. Αφού τη θέσουμε χωριστά από την πολεμική και χωριστά από την ειρηνική, να πούμε ότι αυτό το γένος της όρχησης δεν ταιριάζει στην πολιτεία, και αφού το αφήσουμε να βρίσκεται εκεί που βρίσκεται, να επανέλθουμε τώρα στην πολεμική και στην ειρηνική ως αναμφισβήτητα δική μας.

Το γένος της ειρηνικής μούσας, που στις ορχήσεις τιμά τους θεούς και τα παιδιά των θεών, θα γινόταν ένα συνολικό γένος, που δημιουργείται από την ιδέα ότι κάποιος ευημερεί. [815e] Αυτό όμως θα μπορούσαμε να το διαιρέσουμε στα δύο. Το ένα μέρος είναι αυτών που έχουν διαφύγει από κάποιους κόπους και κινδύνους προς τα αγαθά, το οποίο έχει μεγαλύτερες ηδονές, ενώ το άλλο είναι εκείνο όπου υπάρχει διατήρηση και αύξηση των προηγούμενων αγαθών, το οποίο κατέχει ηδονές πραότερες από εκείνες.

Σε τέτοιες λοιπόν καταστάσεις κάθε άνθρωπος μετακινεί τις κινήσεις του σώματος περισσότερο όταν οι ηδονές είναι μεγαλύτερες, και λιγότερο όταν είναι ελάσσονες [816a] και ο κοσμιότερος, όντας περισσότερο γυμνασμένος στην ανδρεία, παρουσιάζει λιγότερες κινήσεις, ενώ αυτός που είναι δειλός και αγύμναστος στη σωφροσύνη παρουσιάζει μεγαλύτερες και σφοδρότερες μεταβολές της κίνησης. Γενικά δε, όταν βγάζει φωνή, είτε σε ωδές είτε σε λόγους, κανένας άνθρωπος δεν είναι απολύτως ικανός να παρέχει ησυχία στο σώμα του. Γι' αυτό η μίμηση των λεγομένων μέσω σχημάτων στάσεων/κινήσεων δημιούργησε ολόκληρη την ορχηστική τέχνη. Ο ένας λοιπόν από εμάς κινείται αρμονικά και ο άλλος αδιάφορα λανθασμένα πλημμελώς σε όλα αυτά.

[816b] Πολλά λοιπόν άλλα από τα παλαιά ονόματα πρέπει να τα επαινούμε αναλογιζόμενοι ότι έχουν τεθεί καλώς και σύμφωνα με τη φύση, ένα δε από αυτά είναι και το όνομα σχετικά με τις ορχήσεις αυτών που ευημερούν, αλλά είναι μέτριοι απέναντι στις ηδονές. Πόσο ορθά και ταυτόχρονα μουσικά την ονόμασε όποιος κι αν ήταν, και δίνοντας σε όλες αυτές ένα όνομα σύμφωνα με τον λόγο, την ονόμασε «εμμέλεια» και καθιέρωσε έτσι δύο είδη των καλών ορχήσεων, το μεν πολεμικό «πυρρίχη», το δε ειρηνικό «εμμέλεια», [816c] αποδίδοντας στο καθένα το πρέπον και αρμόζον όνομα.

Αυτά λοιπόν πρέπει ο νομοθέτης να τα εξηγεί σε γενικές γραμμές, ο δε νομοφύλακας να τα αναζητά και, αφού τα ερευνήσει, συνθέτοντας την όρχηση μαζί με την υπόλοιπη μουσική και διανέμοντας σε όλες τις εορτές των θυσιών στο καθένα το πρόσφορο το κατάλληλο, αφού τα καθιερώσει έτσι όλα με τάξη, στο εξής να μην μετακινεί τίποτα που σχετίζεται είτε με την όρχηση είτε με την ωδή, [816d] ώστε με τις ίδιες ηδονές κατά τον ίδιο τρόπο η ίδια πόλη και οι πολίτες να διάγουν και να ζουν καλώς και ευτυχισμένα.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ NOMOI  Ζ (814e - 816d) 

Ολόκληρο το πρωτότυπο κείμενο του εβδόμου βιβλίου σε ψηφιακή μορφή PDF στο Αρχείο του users.sch.gr.