Η Κάθοδος των Μυρίων, ο Θρίαμβος του Ελληνικού Πεζικού και η Προσωπική Οδύσσεια του Ξενοφώντα #3

Πως αξιοποίησε ο Ξενοφών τον θησαυρό που έφερε από την εκστρατεία.

ΣΥΝΕΧΕΙΑ από το ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ

Ο Ξενοφών δεν ξεκίνησε ως στρατιώτης, αλλά ως ένας εύπορος Αθηναίος αριστοκράτης και πιστός μαθητής του Σωκράτη.
Όταν ο Βιώτης φίλος του, Πρόξενος, τον προσκάλεσε να συμμετάσχει στην εκστρατεία του Κύρου, ο Σωκράτης ανησυχώντας ότι η υποστήριξη ενός Πέρση πρίγκιπα θα έβλαπτε τη φήμη του Ξενοφώντα στην Αθήνα, τον έστειλε να συμβουλευτεί το Μαντείο των Δελφών. Ο Ξενοφών όμως ήταν αποφασισμένος να πάει και δεν ρώτησε τον Απόλλωνα αν έπρεπε να εκστρατεύσει, αλλά σε ποιους θεούς έπρεπε να θυσιάσει για να επιστρέψει σώος. Ο Σωκράτης τον επέπληξε για την πονηριά του, αλλά τον άφησε να φύγει.

Στην αρχή της εκστρατείας, ο Ξενοφών ήταν απλός εθελοντής, χωρίς στρατιωτικό βαθμό. Μετά τη δολοφονία των στρατηγών, είδε ένα όνειρο, έναν κεραυνό να πέφτει στο πατρικό του σπίτι, το οποίο ερμήνευσε ως θεϊκό σημάδι για δράση. Ξύπνησε, συγκέντρωσε τους αξιωματικούς και με έναν πύρινο λόγο τους έπεισε να μην παραδοθούν, με αποτέλεσμα να εκλεγεί στρατηγός της οπισθοφυλακής. [σ.σ.: στην οπισθοφυλακή βρισκόταν όταν άκουσε τις πρώτες κραυγές της Συγκλονιστικής Σκηνής «Θάλαττα! Θάλαττα!»]

Η «Κύρου Ανάβασις» είναι το Πρώτο Πολεμικό Ρεπορτάζ της Ιστορίας
Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, ο Ξενοφών έγραψε την «Κύρου Ανάβασιν» (σε 7 βιβλία), η οποία αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα έργα της παγκόσμιας γραμματείας. Γράφει για τον εαυτό του σε τρίτο πρόσωπο («ο Ξενοφών είπε...», «ο Ξενοφών έκανε...»). Μάλιστα, αρχικά δημοσίευσε το έργο με το ψευδώνυμο Θεμιστογένης ο Συρακούσιος, για να φανεί πιο αντικειμενικό και αξιόπιστο. Στο έργο είναι εμφανής η φιλοσοφική του παιδεία. Δεν παρουσιάζει τον εαυτό του ως έναν αλάθητο, σκληροτράχηλο πολεμιστή, αλλά ως έναν ηγέτη που χρησιμοποιεί τη λογική, την πειθώ και τον διάλογο για να κρατήσει ενωμένο ένα εξαγριωμένο και φοβισμένο πλήθος. Το βιβλίο δεν είναι απλά μια πολεμική ιστορία. Είναι ένας ανεκτίμητος ταξιδιωτικός οδηγός της εποχής, καθώς ο Ξενοφών κατέγραψε με επιστημονική ακρίβεια τις αποστάσεις σε σταθμούς και παρασάγγες, το κλίμα, τα ζώα, τις καλλιέργειες και τα παράξενα έθιμα των φυλών που συνάντησε.

Κατά τη διάρκεια της υποχώρησής τους συγκεκριμένα στην Κερασούντα του Ευξείνου Πόντου, οι Μύριοι συγκέντρωσαν χρήματα ως ιερό μερίδιο για τον Απόλλωνα και την Εφεσία Άρτεμη. Το ποσό αυτό μοιράστηκε στους στρατηγούς για να το διαφυλάξουν και να το προσφέρουν στους θεούς.

Η μοίρα αυτών των θησαυρών, και ειδικά του μεριδίου του Ξενοφώντα, καταγράφεται με λεπτομέρεια στην ίδια την «Κύρου Ανάβασιν».
Με το μερίδιο που αναλογούσε στον Απόλλωνα, ο Ξενοφών κατασκεύασε ένα πολύτιμο χρυσό ανάθημα. Το κατέθεσε στο Θησαυρό των Αθηναίων στους Δελφούς και πάνω στο ανάθημα χάραξε το δικό του όνομα, αλλά και το όνομα του αγαπημένου του φίλου, του στρατηγού Πρόξενου, ο οποίος είχε δολοφονηθεί με δόλο από τους Πέρσες, τιμώντας με αυτόν τον τρόπο τη μνήμη του.

Το μερίδιο της Εφεσίας Άρτεμης είχε μια πολύ πιο περιπετειώδη και προσωπική διαδρομή. Όταν ο Ξενοφών επέστρεψε στην Ελλάδα για να πολεμήσει στο πλευρό του Σπαρτιάτη βασιλιά Αγησίλαου, άφησε τα χρήματα αυτά για ασφάλεια στον Μεγάβυζο, τον ιερέα του ναού της Άρτεμης στην Έφεσο, με την εντολή, «Αν πεθάνω στη μάχη, φτιάξε ένα ανάθημα για τη θεά. Αν επιζήσω, επέστρεψέ μου τα χρήματα».

Όταν ο Ξενοφών εγκαταστάθηκε εξόριστος στο κτήμα που του έδωσαν οι Σπαρτιάτες στον Σκιλλούντα κοντά στην Ολυμπία, ο Μεγάβυζος ταξίδεψε μέχρι εκεί για να παρακολουθήσει τους Ολυμπιακούς Αγώνες και του επέστρεψε τον θησαυρό.

Με αυτά τα χρήματα, ο Ξενοφών έκανε κάτι μοναδικό. Αγόρασε μια μεγάλη έκταση γης, η οποία είχε ένα ποτάμι που λεγόταν Σελινούς. Συμπτωματικά, το ίδιο όνομα είχε και το ποτάμι που περνούσε δίπλα από τον μεγάλο Ναό της Άρτεμης στην Έφεσο. Εκεί έκτισε έναν Ναό της Άρτεμης, ο οποίος ήταν ένας μικρογραφικός, πιστός σχεδιαστικός τύπος του περίφημου Αρτεμισίου της Εφέσου, ενός εκ των 7 θαυμάτων του Αρχαίου Κόσμου. Τοποθέτησε ένα άγαλμα της θεάς φτιαγμένο από ξύλο κυπαρισσιού, το οποίο έμοιαζε με το χρυσό άγαλμα της Εφέσου και καθιέρωσε μια ετήσια γιορτή όπου όλοι οι πολίτες κυνηγούσαν στα γύρω βουνά αγριογούρουνα, ελάφια και έτρωγαν με έξοδα του ναού. 

Η Ετήσια Γιορτή στον Σκιλλούντα που καθιέρωσε ο Ξενοφών ήταν μια μικρή «Ολυμπιάδα» για τη Θεά. Ήταν μια ανοιχτή, λαϊκή πανήγυρη. Λειτουργούσε με έναν πολύ συγκεκριμένο, θρησκευτικό και κοινοτικό τρόπο που έφερνε κοντά τους κατοίκους της περιοχής και τους ταξιδιώτες.

Ο Ξενοφών είχε στήσει μια στήλη δίπλα στον ναό με μια επιγραφή ως Ιερή Υποχρέωση που προειδοποιούσε: «Ο ιδιοκτήτης αυτού του κτήματος πρέπει να προσφέρει τη δεκάτη των αγαθών του στη θεά κάθε χρόνο και να συντηρεί τον ναό. Αν κάποιος αμελήσει, η θεά θα το προσέξει».

Πριν από τη γιορτή, οι γιοι του Ξενοφώντα, οι νεαροί της περιοχής, αλλά και όσοι άνδρες ήθελαν, έβγαιναν στα γύρω πλούσια δάση του Σκιλλούντα κυνηγούσαν αγριογούρουνα, ζαρκάδια και ελάφια στους πρόποδες του όρους Φολόη, για να εξασφαλίσουν τα κρέατα της γιορτής. Την ημέρα της γιορτής, η θεά (μέσω του ναού) παρείχε τροφή σε όλους τους παρευρισκόμενους. Ο Ξενοφών πρόσφερε στους προσκυνητές κριθάλευρο, ψωμί, κρασί, γλυκά, καθώς και ένα μερίδιο από τα θηράματα του κυνηγιού αλλά και από τα ζώα που θυσιάζονταν.

Οι επισκέπτες δεν έτρωγαν σε κλειστούς χώρους, αλλά έστηναν σκηνές κάτω από τα αιωνόβια δέντρα, δίπλα στο ποτάμι. Ήταν μια γιορτή που συνδύαζε τη βαθιά θρησκευτικότητα με την απόλυτη επαφή με τη φύση, αντικατοπτρίζοντας τις μεγάλες αγάπες του ίδιου του Ξενοφώντα. Τη θρησκεία, το κυνήγι και την καλή παρέα.

Όταν όμως οι Ηλείοι ανακατέλαβαν την περιοχή το -371, ο Ξενοφών αναγκάστηκε να φύγει. Ο ναός παρέμεινε εκεί για αιώνες. Ο περιηγητής Παυσανίας, που πέρασε από το σημείο περίπου 500 χρόνια αργότερα, τον +2ο αιώνα, αναφέρει ότι ο ναός υπήρχε ακόμα και δίπλα του στεκόταν ένα μαρμάρινο άγαλμα του ίδιου του Ξενοφώντα. Ο Παυσανίας επισκέφθηκε την περιοχή τον +2ο αιώνα και στα «Ηλειακά» του, επιβεβαιώνει ότι οι ντόπιοι του έδειξαν το σημείο όπου βρισκόταν το ιερό της Εφεσίας Άρτεμης. Το τοπίο παρέμενε όμορφο, γεμάτο δέντρα και άγρια ζωή.

Οι οδηγοί της περιοχής έδειξαν στον Παυσανία έναν τάφο κοντά στο ιερό, υποστηρίζοντας ότι εκεί είχε ταφεί ο ίδιος ο Ξενοφών. Αν και υπήρχε ιστορική διαφωνία για το αν πέθανε στην Κόρινθο ή στον Σκιλλούντα, οι ντόπιοι ήταν περήφανοι που διεκδικούσαν τον μεγάλο στρατηγό ως δικό τους άνθρωπο.
Πάνω στον τάφο ή δίπλα στον ναό, στεκόταν ένα άγαλμα από πεντελικό μάρμαρο. Ο Παυσανίας γράφει ότι οι ντόπιοι του επιβεβαίωσαν πως αυτό το άγαλμα απεικόνιζε τον ίδιο τον Ξενοφώντα, τον άνθρωπο που ξεκίνησε ως μαθητής του Σωκράτη στην Αθήνα, έγινε ο σωτήρας των Μυρίων στην Ασία και κατέληξε να ζει ως ευσεβής κυνηγός σε αυτή την ήσυχη γωνιά της Πελοποννήσου.
Εδώ ολοκληρώνεται το έπος των Μυρίων και η προσωπική οδύσσεια του Ξενοφώντα.

ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ στο ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ

https://www.protothema.gr , https://archive.apan.gr , http://asiaminor.ehw.gr , https://www.historical-quest.com