Αναξίμανδρος, Επίκουρος, Ηράκλειτος - Το Τρίπτυχο της Πνευματικής Ελευθερίας

Πώς Τρεις Αρχαίοι Έλληνες Φιλόσοφοι Καταρρίπτουν τον Φανατισμό

Ο Αναξίμανδρος εύστοχα και ξεκάθαρα, ονόμασε την συμπαντική νοημοσύνη, αυτό που λέμε Θεό, Άπειρον.

«Αποκλείεται ως πρώτη αρχή των όντων πάσα γνωστή ουσία, διότι εφ όσον θα ήταν γνωστή, αυτομάτως παύει να είναι Άπειρος».

Το Άπειρο κατά τον Αναξίμανδρο, το οποίο είναι ποιοτικώς ακαθόριστο και ποσοτικώς απεριόριστο, είναι αδύνατον να κατανοηθεί από την ανθρώπινη νοημοσύνη και τις ανθρώπινες αισθήσεις, οι οποίες έχουν περιορισμένες δυνατότητες με αρχή και τέλος.

Ο Επίκουρος λέει, «Το μακάριο και άφθαρτο Ον (ο θεός) ούτε το ίδιο γνωρίζει ενοχλήσεις ούτε σε άλλους προξενεί ενοχλήσεις. Ώστε δεν επηρεάζεται ούτε από θυμούς ούτε από ευχαριστίες. Διότι όλα αυτά είναι γνωρίσματα ενός αδύναμου όντος». 

Αυτές οι δυο ρήσεις (του Αναξιμάνδρου και του Επίκουρου), δίνουν πολλαπλές απαντήσεις και δεν αφήνουν περιθώρια για αναλύσεις ερμηνείες και πολλά λόγια. Συμπυκνώνουν με εκπληκτική ακρίβεια μια ολόκληρη φιλοσοφική στάση απέναντι στο Θείο, κόβοντας τον δρόμο σε ανθρωπομορφικές υπερβολές και δογματικές προκαταλήψεις. Αν το καλοσκεφτεί κανείς, οι δύο αυτοί στοχαστές βάζουν ένα «φρένο» στην ανθρώπινη αλαζονεία με δύο διαφορετικούς, αλλά συμπληρωματικούς τρόπους.

Πράγματι, όταν η σκέψη φτάνει σε τέτοιο βάθος, τα πολλά λόγια περισσεύουν.

Ο Αναξίμανδρος ξεκαθαρίζει τα όρια της νόησης. Αν ορίσεις τον Θεό, ή την πρώτη αρχή ως κάτι συγκεκριμένο π.χ. νερό, φωτιά, ή με ανθρώπινη μορφή..., αυτομάτως τον περιορίζεις. Τον βάζεις σε καλούπι, άρα παύει να είναι άπειρος, παύει να είναι η πηγή των πάντων. Το Άπειρον είναι η μόνη λογική απάντηση, ακριβώς επειδή ξεπερνά τις αισθήσεις μας.

Ο Επίκουρος ξεκαθαρίζει τα όρια της ψυχολογίας. Αποδομεί πλήρως την ιδέα ενός Θεού τιμωρού που λειτουργεί με θυμό, εκδίκηση, ή ανάγκες. Αυτά είναι ανθρώπινα πάθη. Για τον Επίκουρο, η τελειότητα σημαίνει απόλυτη γαλήνη, αταραξία.

Αν αποδεχτεί κανείς αυτές τις δύο θέσεις, καταρρέει κάθε ανάγκη για θρησκευτικό φανατισμό, ενοχές ή δεισιδαιμονίες. Ο Θεός του Αναξιμάνδρου είναι πολύ μεγάλος για να χωρέσει στο μυαλό μας, και ο Θεός του Επίκουρου είναι πολύ ανώτερος για να ασχολείται με τις μικρότητές μας.

Είναι η απόλυτη απελευθέρωση του ανθρώπου. Μας αφήνει υπεύθυνους για τη ζωή μας, χωρίς τον φόβο ενός ουράνιου δικαστή, αλλά με απόλυτο δέος απέναντι στο Άπειρο του σύμπαντος.

Και θα κλείσω την ανάρτηση με τον Ηράκλειτο, ο οποίος εισχώρησε με την σκέψη του βαθιά στο Σύμπαν, λέγοντας ότι «Αυτόν εδώ τον Κόσμο, που είναι ίδιος για όλα τα όντα, δεν τον έπλασε ούτε κανένας Θεός, ούτε κανένας Άνθρωπος, αλλά ήταν πάντα και είναι και θα είναι πυρ αείζωον που ανάβει με μέτρον και σβήνει με μέτρον…» (Κόσμον τόνδε, τον αυτόν απάντων, ούτε τις θεών ούτε ανθρώπων εποίησεν, αλλά ήν αεί και έστιν και έσται πυρ αείζωον, απτόμενον μέτρα και αποσβεννύμενον μέτρα..).

Αν ο κόσμος είχε υιοθετήσει την Ηρακλείτεια αυτή ρήση δεν θα είχαν χυθεί ποταμοί αίματος σε θρησκευτικούς πολέμους μέσα στους αιώνες και ο κόσμος θα είχε ήδη μπει στην Εποχή της Γνώσης.

Σείριος (Χ.Γ.)