Πέμπτη, 21 Σεπτεμβρίου 2017

ΟΙ ΑΣΤΕΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΦΘΙΝΟΠΩΡΟΥ

ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΟΥΡΑΝΙΑ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ: Ο ΠΕΡΣΕΥΣ, Η ΑΝΔΡΟΜΕΔΑ, Ο ΠΗΓΑΣΟΣ ΚΑΙ Ο ΔΑΙΜΟΝΑΣ Η «ΤΟ ΜΑΤΙ ΤΗΣ ΜΕΔΟΥΣΑΣ».
Η ετήσια εμφάνιση και εξάπλωση των αστερισμών του φθινοπώρου στο στερέωμα ήταν πάντοτε τα ακράδαντα σημάδια που δήλωναν το τέλος του θέρους και την απαρχή του χειμώνα. Μαζί τους έρχονται τα πρωτοβρόχια, η φθινοπωρινή ισημερία, η εποχή του τρύγου, το τέλος των διακοπών, η λήξη της ιστιοπλοϊκής περιόδου, τα φύλλα των δέντρων που κιτρινίζουν, τα αποδημητικά πουλιά που φεύγουν· κοντολογίς όλα αυτά που συνθέτουν τη «γεύση» ότι τώρα πια είναι όψιμο καλοκαίρι και φθινόπωρο.
Αστρονομικά αυτή είναι η εποχή όπου στην ουράνια σφαίρα εκτυλίσσονται συναρπαστικές σκηνές από τον μυθολογικό κύκλο του ήρωα Περσέα. Είναι η εποχή του δαιμονικού άστρου, «Το μάτι της Μέδουσας». Είναι η εποχή της αλυσοδεμένης Ανδρομέδας, του θεού Ποσειδώνα, αλλά προπαντός η εποχή όπου στον ουράνιο θόλο δεσπόζει ο γιγαντιαίος αστερισμός του Πήγασου.
Αφετηρία και οδηγός μας στη σημερινή περιπλάνηση θα είναι τα τέσσερα αστέρια που οριοθετούν το σώμα του Πήγασου. Μπορούμε εύκολα να τα εντοπίσουμε στο βορειοανατολικό τμήμα του ουρανού, πλησιάζοντας το μεσουράνημα, γιατί σχηματίζουν ένα εντυπωσιακό και επιβλητικά μεγάλο τετράγωνο, που πολλές φορές αποκαλείται και «μεγάλο τετράγωνο του φθινοπώρου».
Αποτελείται από τέσσερις αρκετά λαμπρούς αστέρες, δευτέρου, όπως λένε, μεγέθους:
* α-Πήγασου, ένα λευκό αστέρι που πάντοτε ήταν βασικός οδηγός στη ναυσιπλοΐα.
* β-Πήγασου, βαθύ κίτρινο.
* γ-Πήγασου, λευκό.
* δ-Πήγασου, , ένας λευκός αστέρας, που ο αστερισμός του Πήγασου μοιράζεται με τον αστερισμό της Ανδρομέδας. Ανήκει δηλαδή συγχρόνως και στους δύο αστερισμούς. Ο αρχαίος έλληνας αστρονόμος Άρατος το αποκαλούσε «ο ξυνός αστήρ», δηλαδή «το κοινό αστέρι». Το επίσημο όνομά του όμως είναι «α-Ανδρομέδας».
Ο επιβλητικός αστερισμός του Πήγασου δεν παρίστανε πάντοτε, όπως θα πίστευε κανείς, το γνωστό μας κατάλευκο φτερωτό άλογο. Τα παλαιότερα κείμενα τον αναφέρουν σκέτο «Ίππο» ή «Ιερό Ίππο», κατά τον Άρατο. Άλλα ονόματα που του έχουν δοθεί είναι «Λιβύς Ίππος» ή ακόμη και «Ημιφανής Λιβύς Ίππος». Μόνο από την κλασική εποχή και μετά ο αστερισμός αρχίζει να ταυτίζεται με τον μυθολογικό ιπτάμενο Πήγασο, καρπό του έρωτα της γοργόνας Μέδουσας και του θεού Ποσειδώνα. Όπως είναι γνωστό, ο Πήγασος γεννήθηκε μέσα από το αίμα της μητέρας του όταν τη σκότωσε ο ήρωας Περσέας.
Ο αστρονόμος Ερατοσθένης φαίνεται να είναι ο πρώτος που έδωσε στον αστερισμό το όνομα «Ίππος Πήγασος». Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Ερατοσθένης ήταν οπαδός της ηλιοκεντρικής θεωρίας και ήδη εκείνη την εποχή είχε καταφέρει να υπολογίσει με εκπληκτική ακρίβεια για τα σημερινά δεδομένα το μέγεθος της Γης. Από την κλασική εποχή και μετά ο αστερισμός ταυτίζεται απόλυτα με τον μυθολογικό Πήγασο, που εμφανίζεται σε νομίσματα πολλών αρχαίων πόλεων, όπως της Κορίνθου κ.ά.
Το «μεγάλο τετράγωνο» του Πήγασου, λόγω γειτνίασης με τον αστερισμό του Υδροχόου, σε αρκετά παλαιά κείμενα ταυτίζεται με την υδρία που κουβαλάει ο τελευταίος. Ο αστερισμός του Υδροχόου αποτελείται από αδύναμα αστέρια και για κάποιον που δεν είναι εξοικειωμένος με την ουρανογραφία είναι αρκετά δύσκολος να εντοπιστεί, έτσι που απλώνεται, αχνά, κάτω από τον α-Πήγασου. Γενικά όμως ο αστερισμός ήταν πάντοτε στενά συνδεδεμένος με τη ναυσιπλοΐα.
Οι Άραβες τον ταυτίζουν με ένα ουράνιο πλεούμενο, που ίσως το εμπνεύστηκαν από κάποιες αρχαίες αναφορές που μιλούν για ένα μυθολογικό σκάφος του Περσέα το οποίο λόγω ασυναγώνιστης ομορφιάς και ταχύτητας μεταμορφώθηκε σε ιπτάμενο άλογο.
Αλλά ας αφήσουμε τον Πήγασο και ας στρέψουμε το βλέμμα μας από Ανατολή προς Βορρά. Εδώ θα βρεθούμε αντιμέτωποι με τον αστερισμό της Ανδρομέδας, που, όπως αναφέραμε, όχι μόνο συνορεύει με τον Πήγασο αλλά οι δύο αστερισμοί έχουν έναν κοινό αστέρα με πολλά ονόματα: α-Ανδρομέδας, δ-Πήγασου. Ο αστερισμός της Ανδρομέδας δεν παρουσιάζει καμία δυσκολία στον εντοπισμό του, αφού αποτελείται από τρία λαμπρά αστέρια στη σειρά, σαν μια γέφυρα που οδηγεί από τον Πήγασο κατευθείαν στον αστερισμό του Περσέα.
Ο αστερισμός της Ανδρομέδας προσωποποιούσε πάντοτε την κόρη του βασιλιά Κηφέα και της βασίλισσας Κασσιόπης από την Αιθιοπία. Ο θεός Ποσειδώνας είχε καταδικάσει την Ανδρομέδα να θυσιαστεί, αλυσοδεμένη, στο θαλάσσιο τέρας, το Κήτος, επειδή η μητέρα της περηφανευόταν ότι ήταν πιο όμορφη ακόμη και από τις θαλάσσιες Νύμφες, τις Νηρηίδες. Πρόλαβε όμως ο Περσέας και την έσωσε καθώς επέστρεφε από τον καταραμένο τόπο όπου ζούσαν οι γοργόνες με το κεφάλι της Μέδουσας στο μαγικό σάκο του.
Ήδη η Σαπφώ τον -7ο  αιώνα αναφέρει κάποια στοιχεία αυτού του μύθου, ο οποίος όμως έγινε ευρύτερα γνωστός από τα δράματα του Ευριπίδη και του Σοφοκλή, τον -5ο αιώνα.
Τα βασικά αστέρια της Ανδρομέδας, όλα δεύτερου βαθμού, είναι:
* α-Ανδρομέδας,. Κυανόλευκος, διπλός. Ανήκει από αρχαιοτάτων χρόνων και στον αστερισμό του Πήγασου.
* β-Ανδρομέδας, κίτρινος αστέρας. Θεωρείται ότι παριστάνει τη ζώνη της Ανδρομέδας. Ήδη ο Ίππαρχος τον αναφέρει ως «ζώνη».
Δεξιά και πάνω από το β-Ανδρομέδας, καθώς κοιτάζουμε βορειοανατολικά, μπορούμε να παρατηρήσουμε τον περίφημο γαλαξία της Ανδρομέδας, τον μόνο γαλαξία ορατό με γυμνό οφθαλμό, που στα αστρονομικά συγγράμματα ονομάζεται και αντικείμενο Μ31. Για να ξεχωρίσουμε αυτόν τον αχνό σπειροειδή γαλαξία πρέπει βέβαια οι συνθήκες ορατότητας να είναι κατάλληλες, που σημαίνει ότι πρέπει να έχουμε χασοφεγγαριά, απανεμιά, ξηρασία και απουσία ηλεκτρικού φωτός. Ο γαλαξίας της Ανδρομέδας βρίσκεται σε απόσταση 2,15 εκατομμύρια έτη φωτός από εμάς.
* γ-Ανδρομέδας. Πολλαπλό αστρικό σύστημα που, κατά παράδοση, παριστάνει το πόδι της Ανδρομέδας.
Στρεφόμενοι τώρα ακόμη πιο βόρεια, μετά την Ανδρομέδα, θα πέσουμε πάνω στο μακρόστενο σχήμα του αστερισμού του Περσέα. Προτού όμως καταπιαστούμε με τον κεντρικό αυτόν ήρωα του φθινοπώρου, ας ρίξουμε μια ματιά στους υπόλοιπους αστερισμούς που είναι συνδεμένοι μαζί του στο ουράνιο στερέωμα και συγχρόνως ανήκουν στον ίδιο μυθολογικό κύκλο.
Κοιτάζοντας προς τον Βορρά και κατευθείαν μέσα στη γαλαξιακή ζώνη Milky Way, που χωρίζει στα δύο τον ουράνιο θόλο, θα ανακαλύψουμε αρκετά εύκολα το «ανάποδο Σ» του λαμπρού αστερισμού της Κασσιόπης. Παλαιά την έλεγαν «Ενθρονισμένη» γιατί θεωρείται ότι το «ανάποδο Σ» παριστάνει τη βασίλισσα της Αιθιοπίας καθισμένη στον θρόνο της. Ακριβώς απέναντι, καθισμένος και αυτός στον γαλαξιακό θρόνο του αλλά κρυμμένος μέσα στα νεφελώματα, αχνοφαίνεται ο βασιλιάς της Αιθιοπίας, Κηφέας.
Ο οδηγός αστέρας του Κηφέα, ο α-Κηφέως, το έτος 7500 θα έχει γίνει πολικός αστέρας της Γης. Όπως ίσως είναι γνωστό, ο πολικός αστέρας κατά την πάροδο των αιώνων δεν μένει πάντοτε ο ίδιος. Στην κλασική εποχή της Αρχαίας Ελλάδας πολικός αστέρας ήταν ο α-Δράκοντος, ενώ υπολογίζεται ότι σε 12.000 χρόνια πολικός μας αστέρας θα είναι ο υπέρλαμπρος Βέγας.
Περσεύς, ο ήρωας
Ακριβώς κάτω από την Κασσιόπη αρχίζει το μακρόστενο σχήμα του αστερισμού του Περσέα, του πρωταγωνιστή των φθινοπωρινών αστερισμών. Ο Άρατος τον ονομάζει «Περσεύς ο περιμήκετος» και πραγματικά απλώνεται από την Ανδρομέδα φτάνοντας σχεδόν ως τις Πλειάδες του Ταύρου.
Ο ουράνιος Περσέας σε παλαιές παραστάσεις παρουσιάζεται ως νεαρός που φοράει τα φτερωτά πέδιλα και στα χέρια του κρατάει το «Γοργόνιον», το κεφάλι της Μέδουσας, και ένα σπαθί, που του προσφέρει από ψηλά το βαμμένο με χένα χέρι της Κασσιόπης. Η «λαβή του σπαθιού» αντιπροσωπεύεται στον ουρανό από δύο πανέμορφα ανοικτά σμήνη αστεριών, πρωταρχικός στόχος κάθε ερασιτέχνη αστρονόμου.
Βασικά αστέρια του Περσέα
* α-Περσέα. Σταχτής ως κυανός. Σε πιο βόρεια γεωγραφικά πλάτη, όπως της Νέας Υόρκης, συγκαταλέγεται στους αειφανείς αστέρες, αυτούς που δεν δύουν καθ' όλη τη διάρκεια του έτους.
* β-Περσέα, ο Δαίμονας ή «Το μάτι της Μέδουσας». Ο Πτολεμαίος τον ονομάζει «των εν γοργονίω ο λαμπρός» γιατί ανήκει στην ομάδα των αστέρων β, π, ρ, ω, που αποτελούν το κεφάλι της Μέδουσας. Κατά καιρούς αυτή η ομάδα έχει θεωρηθεί ανεξάρτητος αστερισμός, αν και πάντα διατηρούσε στενή σχέση με τον υπόλοιπο Περσέα.
Καθώς παρακολουθούμε την εξέλιξη του μυθολογικού κύκλου του Περσέα όπως αναπαριστάνεται στον ουρανό το μάτι μας ίσως πέσει σε ένα πολύ λαμπρό αστέρι, που ξεχωρίζει από τη φωτεινότητά του, λίγο πιο βόρεια και πιο «βαθιά» στο στερέωμα. Πρόκειται για την Αίγα ή Αιγίδα, το πιο βόρειο, από τα δυνατά, πρώτου βαθμού, αστέρια.
Η Αίγα ονομάζεται και «α-Ηνίοχου».
Ο αστερισμός του Ηνίοχου ή του Αμαξηλάτη βρίσκεται τόσο κοντά στην εκλειπτική, που πολλοί αρχαίοι λαοί θεωρούσαν ότι ανήκει στον ζωδιακό κύκλο.
Θεωρείται γενικά από τους πιο «αρχέγονους» αστερισμούς.
Παρόμοιο προσανατολισμό είχε και ο ναός της Αρτέμιδος στην αρχαία Ελευσίνα.
Ηγετικό αστέρι του Κριού είναι ο α-Κριού, που λάμπει με τη φωτεινότητα του πολικού αστέρα.
Ο Κριός είναι ένας αστερισμός που εύκολα μπορεί να εντοπίσει και να αναγνωρίσει κανείς.
Κοιτώντας προς την ίδια κατεύθυνση με λίγη υπομονή θα δούμε σύντομα να ανατέλλει ο μεγαλοπρεπής ζωδιακός Ταύρος. Όλοι θα έχουμε ακουστά για τις πανέμορφες Πλειάδες.
Ακριβώς εκεί, σε αυτή την ουράνια περιοχή που ονομάζεται «Χρυσή Πύλη» του ζωδιακού, εφέτος το φθινόπωρο μπορούμε να παρακολουθήσουμε από κοντά ένα από τα πιο όμορφα αστρονομικά θεάματα.
Πρόκειται για τη σύνοδο δύο γιγαντιαίων πλανητών του ηλιακού μας συστήματος, του Δία και του Κρόνου.
Στις 17 και 18 Οκτωβρίου μάλιστα οι πλανήτες αυτοί έχουν ραντεβού στη «Χρυσή Πύλη» με την ίδια τη Σελήνη!
Ένα συναρπαστικό θέαμα, μια επίδειξη σπάνιας ουράνιας ομορφιάς, που οποιαδήποτε περιγραφή δεν θα ήταν αρκετή για να αποδώσει ούτε στο ελάχιστο αυτό που πραγματικά μπορούμε να δούμε εκείνες τις νύχτες στον ουρανό, στην ύπαιθρο, μακριά από ηλεκτρικό φως και αστικά κέντρα.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Αρχειοθήκη ιστολογίου