ΠΛΑΤΩΝ: Η ΓΝΩΣΗ ΕΙΝΑΙ ΑΝΑΜΝΗΣΗ

Στη σκέψη του Πλάτωνα, η ψυχή κατείχε τη γνώση πριν από την ενσάρκωσή της, πριν δηλαδή ενωθεί με το σώμα.

Σύμφωνα με τη θεωρία της ανάμνησης η ψυχή είναι αθάνατη και προϋπάρχει του σώματος. Πριν γεννηθούμε, η ψυχή βρισκόταν σε έναν νοητό κόσμο όπου είχε άμεση πρόσβαση στις Ιδέες στις αιώνιες και τέλειες μορφές της Αλήθειας, της Δικαιοσύνης, του Καλού. Με τη γέννηση, όμως, η ψυχή «λησμονεί» αυτή τη γνώση. Η μάθηση στη γήινη ζωή δεν είναι απόκτηση νέας γνώσης, αλλά ανάκληση αυτής που ήδη υπήρχε μέσα μας.

Στον διάλογο Μένων, ο Πλάτων παρουσιάζει το γνωστό παράδειγμα με τον δούλο που, χωρίς να έχει διδαχθεί Γεωμετρία, οδηγείται μέσω ερωτήσεων να ανακαλύψει μόνος του μια μαθηματική αλήθεια. Το συμπέρασμα δεν είναι ότι «μαθαίνει» κάτι καινούργιο, αλλά ότι θυμάται.

Άρα, για τον Πλάτωνα, η ψυχή κατείχε τη γνώση πριν από τη γέννηση, σε μια προγενέστερη, καθαρά νοητική ύπαρξη, και η φιλοσοφία είναι η διαδικασία αφύπνισης αυτής της λησμονημένης γνώσης.

Το βαθύτερο ερώτημα, βέβαια, είναι υπαρξιακό. Aν η γνώση προϋπάρχει, τότε μήπως η αλήθεια δεν «κατακτάται», αλλά αναγνωρίζεται; Και αν έτσι έχουν τα πράγματα, η αναζήτηση της γνώσης γίνεται στην ουσία μια αναζήτηση του ίδιου μας του εαυτού.

Στην πλατωνική σκέψη, η ψυχή ως αθάνατη, είχε βιώσει προηγούμενες υπάρξεις και είχε συσσωρεύσει γνώση πριν ενσαρκωθεί στο τωρινό σώμα. Οι εμπειρίες αυτές, όμως, δεν είναι πια άμεσα προσβάσιμες. Χρειάζεται η διαδικασία της ανάμνησης για να ξαναθυμηθεί η ψυχή ό,τι γνωρίζει.

Αυτό δίνει στο πλατωνικό σύμπαν μια πολύ ενδιαφέρουσα διάσταση. Η μάθηση δεν είναι απλά συλλογή πληροφοριών, αλλά μια επανασύνδεση με τον αληθινό μας, πνευματικό εαυτό, που έχει ήδη ζήσει σε προηγούμενες ενσαρκώσεις και έχει γνωρίσει την ουσία των πραγμάτων.

Στην φιλοσοφία του Πλάτωνος, ειδικά με τη θεωρία της ανάμνησης που διατυπώνεται κυρίως στον διάλογο Μένων, η βασική ιδέα είναι ότι η αληθινή γνώση δεν είναι κάτι που αποκτάμε εξ ολοκλήρου εκ του μηδενός μέσω εμπειριών, αλλά κάτι που «θυμόμαστε».

Καθώς ζούμε στον φυσικό κόσμο, η γνώση που αποκτούμε μέσω αισθήσεων δεν είναι παρά μια υπενθύμιση αυτής της προϋπάρχουσας αλήθειας.

Για παράδειγμα, όταν μαθαίνουμε μαθηματικά ή ηθικές αλήθειες, στην ουσία “θυμόμαστε” κάτι που η ψυχή γνώριζε ήδη, αλλά είχε ξεχάσει κατά την ενσάρκωση.

Έτσι, όταν προσπαθούμε να καταλάβουμε τον κόσμο ή τον εαυτό μας, ίσως δεν προσπαθούμε να μάθουμε κάτι νέο, αλλά να θυμηθούμε αυτό που πάντα ξέραμε. 

Οι αναμνήσεις μας, ακόμα και οι φευγαλέες, ατελείς ή πικρές, γίνονται καθρέφτες της ψυχής, φώτα που μας οδηγούν πίσω στη γνώση που περιμένει να αναδυθεί.

Και ίσως, τελικά, η ζωή δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια ατέρμονη αναζήτηση του εαυτού μας μέσα από τις αναμνήσεις, μια διαδικασία ανάμνησης που μας θυμίζει ότι είμαστε περισσότερα από όσα φαίνεται, ότι η αλήθεια υπάρχει ήδη μέσα μας, απλώς περιμένει να την ξαναθυμηθούμε.

Η πλατωνική θεωρία της ανάμνησης μας διδάσκει ότι η γνώση είναι αέναη και ότι η ψυχή μας είναι φορέας μιας σοφίας που υπερβαίνει το παρόν. Με κάθε μάθηση, ανακτούμε κομμάτια από τον αρχέγονο κόσμο των ιδεών και, μέσα από αυτό το ταξίδι, πλησιάζουμε την αλήθεια που πάντα γνωρίζαμε, ακόμη και πριν γεννηθούμε.

Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, η ανάμνηση της ψυχής προέρχεται από την προϋπάρχουσα ύπαρξή της πριν από τη γέννηση σε αυτόν τον κόσμο. Η ιδέα αυτή συνδέεται στενά με τη ιδέα της μετενσάρκωσης που ενσωματώνει στους διαλόγους του.