Η Μάθηση Δεν Επιβάλλεται - Ο Πλάτων και η Αγωγή των Παιδιών

Η Παιδαγωγική του Πλάτωνα και το Ελληνικό Σχολείο μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες

Από την παιδική λοιπόν ηλικία πρέπει ν᾽ αρχίσομε τη διδασκαλία της αριθμητικής και της γεωμετρίας και όλων των μαθημάτων που είναι προπαρασκευή για τη διαλεκτική, χωρίς όμως στον τρόπο της διδασκαλίας μας να υπάρχει τίποτα που να μοιάζει καταναγκαστική μάθηση. 

Γιατί δεν πρέπει ο ελεύθερος να μαθαίνει τίποτα διά της βίας σα δούλος. Επειδή οι σωματικοί κόποι, και αν επιβάλλουνται στο σώμα με τη βία, δεν το βλάφτουν ούτε καθόλου χειρότερο το κάνουν. Ενώ τα μαθήματα που μπαίνουν μες στην ψυχή με τη βία, δε στερεώνουν ούτε διατηρούνται μέσα της.

Ποτέ λοιπόν, καλέ μου, να μη μεταχειρίζεσαι τη βία στα μαθήματα των παιδιών, αλλά φρόντιζε μάλλον παίζοντας να εκπαιδεύουνται, για να είσαι και συ καλύτερα σε θέση να διακρίνεις τη φυσική του καθενός προδιάθεση.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ – ΠΟΛΙΤΕΙΑ 536d – 537a

greek-language.gr

Ο Πλάτων υποστηρίζει ότι η εκπαίδευση πρέπει να αρχίζει από μικρή ηλικία, αλλά να μη γίνεται με εξαναγκασμό ή φόβο. Για τον Πλάτωνα, η μάθηση δεν είναι απλή αποστήθιση γνώσεων. Είναι καλλιέργεια της ψυχής και αποκάλυψη της φυσικής κλίσης του παιδιού. Θεωρεί ότι τα μαθηματικά δεν έχουν μόνο πρακτική αξία, αλλά εκπαιδεύουν τον νου να σκέφτεται ορθολογικά και συμβάλουν στην προετοιμασία για τη διαλεκτική, δηλαδή για την ανώτερη φιλοσοφική σκέψη.

Το κεντρικό σημείο του αποσπάσματος είναι η φράση, δεν πρέπει το παιδί να μαθαίνει τίποτα διά της βίας. Πρέπει να μαθαίνει από εσωτερική διάθεση και αγάπη προς τη γνώση, διότι η ευχάριστη και δημιουργική εκπαίδευση βοηθά τη γνώση να γίνει κτήμα του παιδιού. Αντιθέτως η βίαιη μάθηση δημιουργεί απέχθεια, παράγει επιφανειακή γνώση και δεν ριζώνει στην ψυχή.

Ο Πλάτων θεωρεί ότι κάθε παιδί έχει διαφορετική φύση και διαφορετικά ταλέντα και όταν μαθαίνει χωρίς ψυχική πίεση, αναπτύσσει δημιουργικότητα και δείχνει τις φυσικές του κλίσεις. Ο ρόλος του δασκάλου δεν είναι να «γεμίσει» το παιδί με πληροφορίες, αλλά να ανακαλύψει τις κλίσεις του και να βοηθήσει τη φύση του να αναπτυχθεί.

Η σύγκριση με τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών δημοτικού έως τη δεκαετία του ’70 είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, γιατί σε πολλά σημεία η παραδοσιακή εκπαίδευση κινήθηκε αντίθετα από όσα προτείνει ο Πλάτων.

Μέχρι τη δεκαετία του ’70, στα περισσότερα ελληνικά σχολεία και γενικότερα στην Ευρώπη, κυριαρχούσε ένα αυστηρό και δασκαλοκεντρικό μοντέλο. Τα χαρακτηριστικά ήταν αποστήθιση, πειθαρχία, αυθεντία του δασκάλου, έλλειψη διαλόγου, τιμωρίες και πολλές φορές σωματική βία. Το παιδί έπρεπε να υπακούει, να μένει σιωπηλό και να επαναλαμβάνει το μάθημα μηχανικά.

Το σχολείο μέχρι το 70 συχνά χρησιμοποιούσε φόβο και τιμωρία ως παιδαγωγικό μέσο, όπως ξύλο με βέργα, τιμωρία στη γωνία, εξευτελισμός μπροστά στην τάξη και αυστηρή επιβολή πειθαρχίας. Η λογική ήταν «το παιδί μαθαίνει όταν φοβάται». Εδώ η αντίθεση με τον Πλάτωνα είναι εντυπωσιακή. Ο Πλάτων λέει ακριβώς το αντίθετο. Απορρίπτει τη βίαιη μάθηση διότι ό,τι μαθαίνεται με βία δεν μένει στην ψυχή. Για τον Πλάτωνα το παιδί έχει φυσικές κλίσεις, μοναδική προσωπικότητα και εσωτερικές δυνατότητες που δεν εκδηλώνονται με τη βία.

Στο παλιό σχολείο το παιδί θεωρούνταν «άγραφος πίνακας», έπρεπε να προσαρμοστεί ομοιόμορφα και αξιολογούνταν κυρίως με βάση την υπακοή και την αποστήθιση. Στόχος είναι η διαμόρφωση ανθρώπου και χαρακτήρα. Απλώς διαφέρουν ριζικά στα μέσα. Ποιος δικαιώθηκε ιστορικά; Η σύγχρονη παιδαγωγική βρίσκεται πολύ πιο κοντά στις ιδέες του Πλάτωνα παρά στο αυταρχικό σχολείο του 19ου και του μεγαλύτερου μέρους του 20ού αιώνα

Η ειρωνεία είναι ότι ένας φιλόσοφος του -4ου αιώνα, διατύπωσε ιδέες πιο κοντά στη σύγχρονη παιδαγωγική από ό,τι πολλά σχολικά συστήματα δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα. Φαίνεται πως το ελληνικό σχολείο για πολλές δεκαετίες απείχε αρκετά από το παιδαγωγικό πνεύμα του Πλάτωνα.

Επιμέλεια Σείριος (Χ.Γ.)