Η Θεία Αρχή στον Ηράκλειτο, τον Επίκτητο και τον Παρμενίδη

Λόγος, Πυρ και Ον: Η Θεότητα στην Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, η Ελληνική Σύλληψη του Θείου

ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ

Η θεότητα για τον Ηράκλειτο ταυτίζεται με τον Λόγο (την κοσμική τάξη) το αείζωον πυρ και περιγράφεται ως μια ανώτερη, νοητική, ενιαία δύναμη. Δεν είναι συγκεκριμένη μορφή, αλλά η ενότητα των αντιθέτων, μια άυλη/νοητική διεργασία.

Απόσπασμα 102: «Ὁ θεὸς ἡμέρη εὐφρόνη, χειμὼν θέρος, πόλεμος εἰρήνη, κόρος λιμός· ἀλλοιοῦται δὲ ὅκωσπερ <πῦρ>, ὁπόταν συμμιγῇι θυώμασιν, ὀνομάζεται καθ᾽ ἡδονὴν ἑκάστου.»
Απόδοση: «Ο θεός είναι μέρα-νύχτα, χειμώνας-καλοκαίρι, πόλεμος-ειρήνη, κορεσμός-πείνα. Αλλάζει, όπως ακριβώς το [πυρ], όταν ανακατευτεί με αρώματα, ονομάζεται με βάση το άρωμα του καθενός.».

Απόσπασμα DK 22 B30: «κόσμον τόνδε, τὸν αὐτὸν ἁπάντων, οὔτε τις θεῶν οὔτε ἀνθρώπων ἐποίησεν, ἀλλ᾽ ἦν ἀεὶ καὶ ἔστιν καὶ ἔσται πῦρ ἀείζωον...»
Απόδοση: «Αυτόν τον κόσμο, τον ίδιο για όλους, δεν τον έφτιαξε κανένας θεός ούτε άνθρωπος, αλλά ήταν πάντα, είναι και θα είναι πυρ αείζωο...».
Το «πυρ» εδώ είναι η κοσμική ενέργεια και ο Λόγος που διέπει τα πάντα.

ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ
Ο Επίκτητος περιγράφει τους θεούς ως λογικές, θεϊκές δυνάμεις που είναι πανταχού παρούσες, αόρατες και ταυτισμένες με τη φύση του σύμπαντος. Στα κείμενά του («Διατριβαί») τονίζει την αόρατη, νοητή και πανταχού παρούσα φύση τους και διδάσκει ότι ο Θεός δεν βρίσκεται εξωτερικά, αλλά μέσα μας.

«Γιατί εσύ, άνθρωπε, είσαι ένα απόσπασμα του Θεού. Έχεις μέσα σου ένα μέρος του...» (Διατριβαί, Α 14.6).
«Παντού κουβαλάς μαζί σου έναν Θεό, ταλαίπωρε και το αγνοείς. Νομίζεις ότι μιλάω για εξωτερικό Θεό, από ασήμι ή χρυσό; Όχι, μέσα σου τον κουβαλάς και δεν καταλαβαίνεις ότι τον βεβηλώνεις...» (Διατριβαί, Β 8.11-14).

ΠΑΡΜΕΝΙΔΗΣ

Ο Παρμενίδης στο ποίημά του «Περί Φύσεως» περιγράφει το Αληθινό Ον (το οποίο ταυτίζεται με τη θεϊκή/νοητή πραγματικότητα) ως κάτι που δεν έχει σώμα (με την έννοια της μεταβολής), δεν φθείρεται, είναι αγέννητο, αιώνιο και νοητό.

Η βασική ιδέα ότι ό,τι είναι υλικό/αισθητό φθείρεται και άρα είναι «δόξα» (ψευδαίσθηση, γνώμη πίστη), ενώ το Ον είναι αιώνιο.

Αναπτύσσεται κυρίως στο Απόσπασμα 8 (Fr. 8 ), όπου η θεά διδάσκει τον Παρμενίδη:

«...αγένητον εὸν καὶ ἀνώλεθρόν ἐστιν, / οὖλον, μελές, ἀτρεμές, ἀτέλεστόν τε· / οὐδέ ποτ᾽ ἦν οὐδ᾽ ἔσται, ἐπεὶ νῦν ἔστιν ὁμοῦ πᾶν, / ἕν, συνεχές.» (Απόσπασμα 8 )

Απόδοση: ...όντας αγέννητο είναι και ανώλεθρο, / όλο, μοναδικό, ακίνητο και τέλειο. / Ούτε ήταν ποτέ ούτε θα είναι, αφού τώρα είναι όλο μαζί, / ένα, συνεχές.)

Ο Παρμενίδης εξηγεί ότι αν κάτι έχει «γένεση» ή «φθορά», τότε υπόκειται στον χρόνο και την αλλαγή, άρα δεν είναι το αληθινό, αιώνιο Ον. Το Ον, όπως το περιγράφει, είναι ακίνητο, χωρίς αρχή και χωρίς τέλος.

(σ.σ.: «Άπειρον» όπως το ονομάζει ο Αναξίμανδρος: «Φύσις αόριστος και κατ’ είδος και κατά μέγεθος».)

Ελληνική Φιλοσοφική Θρησκεία - Θεοφιλότης

--------------------------------

ΠΛΑΤΩΝ - Η ΑΥΛΗ ΥΠΕΡΒΑΤΙΚΗ ΦΥΣΗ ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ