Το Κρεβάτι του Προκρούστη

Στον Αρχαιοελληνικό Μύθο, ο Προκρούστης είχε ένα σιδερένιο κρεβάτι στο οποίο ανάγκαζε τους ταξιδιώτες να ξαπλώσουν. Αν ο ταξιδιώτης ήταν κοντός, τον τέντωνε για να ψηλώσει, ενώ αν ήταν ψηλός, του έκοβε τα πόδια για να χωρέσει ακριβώς.

Η Συμβολική Αποκωδικοποίηση του Μύθου - Κοινωνικές και Φιλοσοφικές Ερμηνείες

Το «κρεβάτι του Προκρούστη» συμβολίζει έναν άκαμπτο, απόλυτο και αυθαίρετο κανόνα που επιβάλλεται απ’ έξω. Το «από έξω» είναι εξωτερικές δυνάμεις, συστήματα ή δομές που δεν πηγάζουν από τη φυσική επιθυμία, τις ανάγκες ή την ιδιοσυγκρασία του ίδιου του ατόμου, αλλά κατασκευάζονται από τρίτους και επιβάλλονται βίαια ή συστηματικά, όπως κοινωνικά πρότυπα, στερεότυπα και δογματισμοί. Όπως αυστηροί κανόνες συμπεριφοράς και ηθικής που επιβάλλονται από θρησκευτικές αυθεντίες, καταστέλλουν την ελεύθερη βούληση, την κριτική σκέψη και την αμφισβήτηση.

Η αγορά δημιουργεί «ανάγκες» και καλούπια τρόπου ζωής (lifestyle) στα οποία οι άνθρωποι νιώθουν υποχρεωμένοι να χωρέσουν για να θεωρούνται αποδεκτοί.

Τυποποιημένα συστήματα εκπαίδευσης που βασίζονται αποκλειστικά σε αποστήθιση και ομοιόμορφες εξετάσεις που αγνοούν τη μοναδικότητα, τη δημιουργικότητα και τις ιδιαίτερες δεξιότητες κάθε μαθητή, απαιτώντας από όλους να αποδώσουν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο.

Γονείς που σχεδιάζουν το μέλλον του παιδιού τους βάσει των δικών τους απωθημένων, εξαναγκάζοντας το παιδί να ακρωτηριάσει τις δικές του επιθυμίες για να χωρέσει στις δικές τους προσδοκίες.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, το «από έξω» είναι μια τεχνητή κατασκευή που απαιτεί από τον άνθρωπο να παραμορφωθεί για να την υπηρετήσει. Δεν σχεδιάστηκε για να υπηρετεί τις ανάγκες των ανθρώπων, αλλά αντιθέτως οι άνθρωποι εξαναγκάζονται να ακρωτηριαστούν ή να παραμορφωθούν για να χωρέσουν στην κατασκευή αυτή.

Η εμμονή του Προκρούστη να ταιριάζουν όλοι ακριβώς στο μήκος του κρεβατιού του, αντιπροσωπεύει την καταπιεστική επιβολή της υποχρεωτικής ομοιομορφίας. Συμβολίζει την άρνηση της μοναδικότητας και της ατομικής ελευθερίας.

Στις περισσότερες εκδοχές του μύθου, ο Προκρούστης είχε ή ένα κρεβάτι που άλλαζε μέγεθος ώστε να μην ταιριάζει ποτέ σε κανέναν, ή δύο διαφορετικά κρεβάτια (Απολλόδωρος), ένα μικρό για τους ψηλούς και ένα μεγάλο για τους κοντούς. Αυτό δείχνει ότι το μήκος δεν έχει σημασία, αλλά το σχέδιο είναι, ο άνθρωπος όταν ξεχωρίζει να βγαίνει πάντα «λάθος» και να απαιτείται η βίαιη διόρθωσή του.

Ο δογματισμός και τα αυταρχικά καθεστώτα απαιτούν από όλους να σκέφτονται, να δρουν και να πιστεύουν το ίδιο χωρίς παρεκκλίσεις, «καλουπώνοντας» τις προσωπικότητες καταστέλλοντας τα ιδιαίτερα ταλέντα ή χαρίσματα του ατόμου. Και τελικά ο άνθρωπος παραμορφώνει την δική του πραγματικότητα και τα συναισθήματά του για να ικανοποιήσει τις προσδοκίες άλλων.

Ο μύθος ολοκληρώνεται με την τιμωρία του Προκρούστη από τον Θησέα, ο οποίος τον έβαλε στο ίδιο του το κρεβάτι, συμβολίζοντας την αποκατάσταση της δικαιοσύνης και της φυσικής τάξης απέναντι στην τεχνητή βία.

Επιμέλεια Σείριος (Χ.Γ.)